Même auteur, même éditeur

ISBN

Tous droits de traduction de reproduction
et d’adaptation réservés pour tous les pays.

Conception, mise en page et maquette : © Eric Chaplain

Pour la présente édition :
© edr/EDITIONS des régionalismes ™ — 2014/2020/2021

Editions des Régionalismes : 48B, rue de Gâte–Grenier — 17160 cressé

ISBN 978.2.8240.0370.2 (papier)

ISBN 978.2.8240.5590.9 (numérique : pdf/epub)

Malgré le soin apporté à la correction de nos ouvrages, il peut arriver que nous laissions passer coquilles ou fautes — l’informatique, outil merveilleux, a parfois des ruses diaboliques... N’hésitez pas à nous en faire part : cela nous permettra d’améliorer les textes publiés lors de prochaines rééditions.

AUTOR

Joan-Baptista
FOURNIÉ

TITOL

MÒTS
ESPARRICATS

LIRE L’OCCITAN
DU PAYS DE FOIX

Quelques règles essentielles.

Prononciation des mots entre parenthèses.

a final « o » adouci : prada (prado), canta (canto).

à = « a » : farà (fara), arribarà (arribara)

e = « é » : negre (négré), teatre (téatré), e comme dans les mots français pré, blé.

è = « è » : mèl (mèl), fèr (fèr), e comme dans les mots français fer, collège, fête.

o = « ou » : lop (loup), ora (ouro).

ó = « ou » : urós (urous).

ò = « o » : ròc (roc), esclòp (esclop), o ouvert comme dans les mots français roc, coq, col, or.

u = « u » : luna (luno).

u après une autre voyelle = « ou » : taula (taoulo), riu (riou), nèu (nèou).

uè souvent se réduit à « è » : nuèit (nèit), truèja (trèjo).

ai : maire, fraire : « ai » comme dans le français rail.

iá se prononce « yò » : pastissariá (pastissaryò), fasiá (fasyò), aniriá (aniryò) avec (ò) se prononçant comme expliqué plus haut.

v = « b » : vaca (baco).

ch = « tch » : chòt (tchòt).

nh = « gn » : montanha (moutagno).

r et n à la fin d’un mot, en général, ne se prononcent pas : cantar (canta), pastor (pastou), pan (pa), vin (bi), capelan (capéla).

lh à la fin d’un mot souvent se réduit à « l » : solelh (soulél), uèlh (èl).

lh entre deux voyelles = « ly » : filha (filyo), palha (palyo).

is et iss = « ich » : péis (péich), caissa (caicho).

CONJUGASON

Unas formas verbalas en italic son las del mieu parlar. Se las aviái tornadas tocar, remembrant-me les mieus, me’n siriái totjorn volgut.

Vèrbs Present Ind Preterit

aver è as a agèi agèes agèc

avèm agèem agèetz agèen

èstre som ès es fei fees fec o fèi o fasquèi

o fusquèi...

èm ètz son feem o fèen o fasquèem

o fusquèem

cantar canti cantèi cantèes cantèc

cantam cantèem cantèetz cantèen

florir florissi florii flories floric o florigui

o florisquèi

florissèm florissètz florissen

floriem o floriguèem

o florisquèem

far/fèr fau fas fa fei fees fec o fèi o fasquèi

fasèm feem o fèen o fasquèem

deure dèvi dèves dèu devèi devèes devèc

devèm devètz dèven devèem devèetz devèen

èstre / futur : sirè siràs sirà sirem siretz siran

fèr / futur : farè faràs

cantar/ futur : cantarè cantaràs.

Abans-prepaus

Aquelis mòts son estats arrapats tanlèu escapats de la gòrja d’un païsan en esclòps o de la d’una vièlha menina arrucada al canton. Èra dins un temps ont les òmes prenián le temps de parlar, ont las novèlas, d’aurelha en aurelha, fasián le torn del mond.

Urós temps, quand les vièlhs, dins la vrespada anavan portar lor codena suls bancs de la plaça en seguent l’ombra o le solelh, l’un racontava e l’autre bargalhava. Urós temps, quand las femnas anavan emplenar la dorna a la canèla de la font, l’una charrava e l’autra barjacava.

Fèr la rasonada ont se parla de tot e de res, ont un mòt fa nèisser l’autre, ont de la craba se passa al perièr, ont les rires sièguen las rondinadas, es aprofitar del plaser qu’espelís dels mòts, es viure.

D’aquelis mòts de cada jorn que de gòrja en gòrja vòlan e de còr en còr van, ne trobaretz qualques unis qu’è esparricats, cossí que siá, sus pajas blancas, en pensant al temps ont amb d’una foissina de doás piás, esparricavi les rengs d’èrba al solelh, dins les prats.

Nèu

Nèu, una sillaba longa doça e planièra, qu’alisa d’una gòrja a pena dubèrta. La nèu arriba sovent la nuèit entropada d’un silenci blanc. Le maitin, dins les ostals totis les uèlhs venen se pegar a las vitras e mesuran : 20 cm, non 30.

Ela colcada, immobila, duèrm e somia. Mès qu’es aquò que li grata l’esquena ? A ! Un mèrle qu’a talent e que cèrca qualques grans o una poma poirida ! Ara son les parats que la pecigan. Les ausèls, aquelas petitas patas que gratilhan, un plaser !

E la tèrra se despèrta. Cal que les òmes viscan. La nèu tan lissa tan unida es traucada per semèlas tachadas e patas de gosses, escrasada per ròdas d’autòs rabiòsas. Aquò rai, de novèls borrilhs tornaràn aplanir la plana blanca.

Les jorns passan, le solelh calfa, la nèu deven aiganèu, le mantèl blanc tot doçament se fa prim, se trauca e dispareis.

Suls prats verts demòra una granda question : es qu’un ivèrn sens nèu es un ivèrn ?

Les longuis jorns de nèu d’ivèrn, èra le temps de las velhadas al canton. La venguda de qualques vesins èra anonciada pel son dels patacs que fasián sul barron de la pòrta per fèr caire les galampons. Dintravan, pausavan las capetas, se sietavan e paravan las mans al fòc. Quand totas las mans èran tiradas en darrèr la velhada podiá començar.

Pels mainatges, la menina disiá le conte del pastor e del ramat arrapats per la nèu dins la montanha, una fin d’agost. Ò n’èra pas qu’una magra lepada de nèu, mès caliá devalar sulcòp. Las goelhas avián dejà pres le camin. Abans de las seguir, pròche de la cabana, amb del bròc, aquel pastor escrivèc dins la nèu le nom de la sieu femna, Maria. En aquel temps dins le país belcòp de femnas portavan aquel nom. Aval n’avián pas vist voletejar que qualques borrilhs, cada escabòt posquèc sens mal anar s’embarrar dins la sieu granja. Dos jorns pus tard i agèc un mètre de nèu.

L’an que seguic, al printemps, le pastor e la goelhas tornèen fèr la pujada. La cabana aviá plan passat l’ivèrn, e dins las mèrcas del bròc del pastor de polidas flors èran sortidas. Aqueste còp, sul versant de la montanha, en letras floridas, se legissiá Maria.

Fòc

F, una letra qu’alenda, que bufa, que fiula, que duèrb las alas e s’envòla, ò le sol son sortit de la gòrja dels prumièris òmes preistorics. Le nòstre aujòl, l’omo habilis n’a pas qu’un semblant de còrdas vocalas e fa entendre un ò gutural, entraucat, rauc, que vuèi designariam jol nom de graunhadís. La sieu conversacion se limita a una succession de ò longs o corts, docis o salvatges sovent acompanhats de movaments de cap e de mans. Aicí avètz un dialòg entre dos òmes d’aquel temps :

Legissètz-le en respectant a la letra las indicacions e la ponctuacion, som segur qu’anatz comprene çò qu’aquelis dos òmes se volián díser :

« Ò,ò (longs), ò,ò,ò (corts), ò (long), ò (cort e fòrt).

– Ò (long), ò,ò (corts), ò,ò (prumièr ò cort, segond ò long), ò,ò (prumièr ò long e doç, segond ò long que va en s’estofant).

Avètz totis remercat que sens fèr atencion è fèit una gròssa error : aquel dialòg se passa entre un òme e una femna.

Ò,ò,ò...Un sapient preistorian al pel blanc, amb d’aquela sola letra ò a escrit un libre de 600 pajas que ditz fòrt interessant e cèrca un editor.

Pauc a pauc las còrdas vocalas de l’òme se desvelòpan, – plan segur parlan de centenas de milièrs d’annadas – l’omo erectus, òme de progrès, escota les ausèls, fa traucs dins un òs ne tire una flabuta, canta e le ò se bastís en òc, òs, òl, òr... Parlar, cantar, le graunhadís deven votz e ara escotatz, qualques petitas centenas de milièrs d’annadas encar pus tard, amb de l’omo sapiens la votz deven musica e lenga. Òc, òs... o arriba en curiós, a en risent, i en plorant, e en galejant, u en trufaire, a, ac, as, i, ic i, u, o, e dins una mescla ont se barrejan la repeticion e le asard les sons s’assòcian, se sièguen, se capviran. Escotatz l’armonia. Òc, òs, ac, cò,co,ca, còc, còs, cac, cas, e pauc a pauc anam arribar a la formacion dels mòts. Mès per vuèi n’avèm pro dit, es l’ora de nos sietar al pè del fòc.

A òc le fòc ! Gaitatz, f bufa sus òc, f e òc se seudan, e ara fòc calfa, flamba, fa lum, fa fum e cracineja. fòc es viu, fòc es mòt.

Mèl

Mèl, un mòt sortit d’una flor.

Sac

Sac, sovenirs que demòran sens aver a sarrar les correjons, sac inagotable. « Al fons del sac son las micas ». Sac de cuèr de Còrdó, sac de ploramicas, qu’amagatz ? L’un joias, l’autre pelhòts ? Derbètz-vos a la curiositat del mond, sortètz dels libres, sacs perduts de la literatura. Aicí son les sacs de farina del molinièr Mèstre Cornilha. Farina o plastre ? Una istòria que se’n va sus l’esquena d’un ase. Aicí aquel òme cargat de sacs de plairejadisses que passa dins la carrièra es le jutge de Molièra, ririam plan se podiá estrabuncar e se copar le nas. E remembratz-vos le sac de misèria de l’avugle del Lazarillo, le libre dont van sortir tota una literatura picaresca, libre lèu mes a l’indèx per les inquisitors.

Sac, la boca del sac que sovent les òmes tampan vòl pas èstre escanada. Vòl demorar liura, dubèrta cap al cèl, vòl receure e vòl donar : metre en sac las patanas del nòtre petit camp, metre en sac las fardas que sèrven pas mès e aturem pas, sacs pel carton e pel papièr, sacs per Colucha, sacs de pèças jaunas, sacs de tirataps.

E coma totjorn la tela del sac se revira e alavetz pauròts le pièger arriba : un tal sac a vin, un autre de sac et e de còrda.

De metre en sac, passam a metre a sac. Una preposicion que cambia e casèm dins le crimi le pus orrible. Le sac de Besièrs, « tuatz les totis, Dieu reconeissirà les sieus ».

Escotatz, escotatz devalant d’un pòg perdut, le planh d’un sac de gemècs.

Sal

s fiula, a tal una campana sona, l bota sa polida rauba e sal en laugèra dançaira devala en ronds sus una pèira blanca. Las guelhas arriban en belegant, gaitant lor pastor d’un uèlh reconeissent e òm n’entend pas mès que lengas que lepan l’assalador.

Assaladors dins las montanhas, simplas peiras mès o mens planièras devant las que totis les passejaires s’aturan e sómian a gròssis ramats blancs, a gosses peluts...