isbn

Tous droits de traduction de reproduction

et d’adaptation réservés pour tous les pays.

Conception, mise en page et maquette : © Éric Chaplain

Pour la présente édition :

© edr/ÉDITIONS des régionalismes ™ — 2015/2020

EDR sarl : 48B, rue de Gâte-Grenier — 17160 cressé

ISBN 978.2.8240.0576.8 (papier)

ISBN 978.2.8240.5480.3 (numérique : pdf/epub)

Malgré le soin apporté à la correction de nos ouvrages, il peut arriver que nous laissions passer coquilles ou fautes — l’informatique, outil merveilleux, a parfois des ruses diaboliques... N’hésitez pas à nous en faire part : cela nous permettra d’améliorer les textes publiés lors de prochaines rééditions.

AUTORS

Pèire Lotí • Çubran Cavalièr
Oswald Wynd
tradusits e presentats per Miquèla Cabayé-Ramòs

TÍTOL

Cap a china
lo temps
d’una traversada

Presentacion

Jornal de bòrd d’un oficièr, d’un soldat lengadocian e d’una joventa, totes tres en partença per China dins l’encastre de la revòlta dels Boxaires de 1900, episòdi estonant e tragic de l’epòca coloniala. Lo trajècte per aténher aquel país sus un paquebòt es lo meteis, atal coma la durada e los desavenis. Aqueles escriches son caracteristics de cada personatge. Mòstran lor classa sociala, lor cultura, lors idèias, lors preocupacions, lors patiments e lor vejaire sus aquel sicut.

I a pas de rapòrt dirècte entre los personatges levat lo fach que fan lo meteis viatge, dins las meteissas condicions : viatge dangierós ont se pòt morir del marrit temps o de la malautiá. Auràn las meteissas decepcions quand arribaràn dins aquel país que lo disián meravilhós. Seràn decebuts, emai los tres personatges aguèsson pas las meteissas rasons per far aquel viatge.

L’unitat de l’obratge se fa a l’entorn de la mar, la navigacion, l’ocupacion de China pels Europencs a la debuta del sègle XXen.

Aquel trabalh es puslèu un trabalh de memòria. D’efièch, es interessant de doblidar pas un episòdi òrre de l’epòca coloniala al profièch dels Europencs. Pontannada que foguèt un fracàs vertadièr demest tant d’autres. S’èran endevenguts per l’escasença. Atal faguèron ja pendent l’òrra crosada francesa al sègle XIIIen contra los Occitans ! Perqué se’n parlariá pas en òc, que totes los chaples, quina que siá l’epòca emai lo luòc sus tèrra, an las meteissas consequéncias que s’espandisson suls sègles seguents ?

Aquò me pertòca particularament que mon pairegrand, Çubran Cavalièr, lengadocian, i participèt per fòrça dins l’encastre de son servici militar. Soi segura que la revirada en òc de son quasernet de bòrd li auriá agradat. Se vei pro que sos escriches en francés son pensats en òc. Se vei tanben qu’aviá seguit l’ensenhament de l’escòla de la Republica : los païsans d’aquel temps sabián legir e escriure, levat las femnas !

Los personatges e la tòca de lor viatge

Pèire Lotí : intellectual e escrivan, de “bona classa sociala”, embarca coma oficièr per China al mes de setembre de 1900, a bòrd d’un grand cuirassat de guèrra, lo Redoutable. Va participar, aprèp la revòlta dels Boxaires, a “la castigada” de la mai consequenta comesa per las sèt poténcias europencas aliadas (de las qualas França, Anglatèrra, Alemanha). Faguèron atal los Franceses al sègle tretzen contra los Albigeses, dins lo nòstre país. La revirada en òc per Sèrgi Viaule del roman de Maurici Magre, La sang de Tolosa, es passionanta sus aquel sicut.

Obratge : Adaptacion en òc de la traversada de la mar Jauna e de l’arribada a Pequin, en seguida del chaple, tirat del libre de Pèire Lotí : Les derniers jours de Pékin.

Çubran Cabayé : (20 ans), païsan e vinhairon lengadocian, soldat al seisen Caçaires d’Africa, nascut a Vilamanha prèp de Carcassona. Es mandat en China al mes de junh de 1902 amb son regiment, dins l’encastre del servici militar que durava tres ans, aprèp la guèrra dels Boxaires per participar a la “pacificacion” dels territòris qu’ocupan las nacions occidentalas.

Obratge : Revirada en òc de son jornal de bòrd sul paquebòt Le Polynésien. Títol de l’escrich  : Cap a china, lo temps d’una traversada. I relata lo quotidian sul vaissèl e son arribada en China. L’estil es laconic comparat a lo de Pèire Lotí l’escrivan ! Benlèu que vòl pas descriure las orrors d’un tal chaple quand se trapa dins lo país ocupat. (Veire dins lo libre de Miquèla Cabayé-Ramòs : Una de las Corbièras Nautas.)

Mary Mackenzie : Escocesa, a vint ans, embarca cap a China al mes de genièr de 1903, sul paquebòt lo Mooldera. Se va maridar amb lo militari britanic que li an promés, aqueste en pòste a Pequin. Es acompanhada d’una dama de companhiá impausada per sa maire demorada en Escòcia. Relata lo quotidian sul vaissèl pendent lo viatge e son arribada a Pequin.

Obratge : Revirada tirada del roman d’Oswald Wynd, escrivan escocés : Une odeur de gingembre.

Çò que me pertòca dins lo quasernet de bòrd de Mary l’escocesa, jos la fòrma de corrièr destinat a sa maire, es la descripcion de la condicion femenina d’aquela epòca, dins una societat borgesa, misogina e puritana. Un còp arribada en China, Mary lucharà amb coratge per se desliurar e ensajar de viure autonòma, presa en tenalhas entre doas civilisacions misoginas, dins un país tan luènh del seu. Per se donar una idèia de l’ambient del país colonisat a n’aquela epòca, se pòt véser lo film L’amant tirat del roman de Marguerite Duras.

Dins son quasernet de bòrd, Mary descriu lo microcòsme social que constituïsson ensemble los passatgièrs e lo personal del naviri. Sembla una vila flotanta, rebat d’una ciutat sul continent europenc a la debuta del sègle XXen.

La revirada d’aqueles escriches s’arrèsta a l’arribada dels personatges a Pequin.

Annada 1900
(Pèire Lotí)

I.
Arribada dins la mar Jauna

Diluns, lo 24 de setembre de 1900

Alba, sus una mar tranquilla e jos un cèl estelat. Una lusor sul Levant atèsta que lo jorn es a mand de se levar, mas la nuèit es encara aquí. L’aire es tebés e leugièr. Se vei pas res enlòc, pas cap de tèrra, ni mai un fuòc, ni mai una vela ; pas cap d’indicacion de luòc : una solesa marina quina que siá, per un temps ideal, dins lo mistèri de l’alba que trantalha.

Lo grand cuirassat avança silenciós, amb una lentor volguda. La seuna maquina vira dapasseton. Ven de tirar quicòm coma cinc mila lègas, gaireben sens bufar, son eliça donant a de reng quaranta uèit torns per minuta. D’una sola estirada, sens auvari de cap de biais, sens deterioracions de sos engranatges de tria, ven de far la correguda mai longa e mai sostenguda en vitessa qu’un mostre de sa talha aja jamai faita !

Aqueste matin, arriba al cap de sa traversada. Va aténher un punt del monde que lo nom èra indiferent ièr encara, mas devèrs lo qual los uèlhs d’Euròpa son virats : aquesta mar, que comença de s’esclairar tan tranquillament, es la mar Jauna, es lo golf del Petchilí per ont se passa per anar a Pequin.

Dempuèi dos o tres jorns, dins aquesta mar Jauna, avançam amb un polit temps de setembre. Ièr e ièr delà, de joncas de las velas de palhets crosèron nòstre camin : s’enanavan cap a Corèa. Desvistèrem tanben de còstas, d’illas, mai o mens luenchencas. Pel moment se vei pas res mai a l’orizont.

Cap a la mièja nuèit, lo nòstre anar foguèt alentit de tal biais que la nòstra arribada se faga pas a una ora tròp matinièra al mièg d’aquesta esquadra que nos espèra.

Cinc oras. Dins la mièja escurina encara, siscla la musica del brandabàs, la gaujosa sonariá de clarons que desrevelha cada matin los marinièrs. Es una ora mai lèu que de costuma per far la teleta del cuirassat que s’es descolorit aprèp quaranta cinc jorns passats en mar. Se vei totjorn sonque l’espaci e lo void ; pr’aquò lo gaitaire, fòrça naut pincat, senhala a l’orizont de fum negre que los grands vaissèls de fèrre daissan escapar : indica aquí de formidablas preséncias. Es coma la respiracion d’aquela esquadra sens precedent qu’anam rejónher.

D’en primièr la teleta de l’equipatge, abans la del bastiment : pès descauces e pitre nud, los marinièrs s’asagan a bèlas aigas dins la lutz que se sarra ; ni per lo trabalh excessiu, son pas tròp cansats pas mai que lo vaissèl que los carreja. De fach, lo Redoutable es lo sol qu’en camin, en traversant los luòcs ofegants de la mar Roja, agèt pas ni mòrts ni malautiás grèvas.

Ara, lo solelh sortís, clar sus l’orizont, disc jaune que s’abriva dapasset darrièr las aigas pausadissas. Per nosaus, que venèm de daissar las regions eqüatorialas, aquesta sortida luminosa ten un quicòm de melancolic que sentís los climats del Nòrd. Vertadièrament a cambiat aquel solelh dempuèi dos o tres jorns. E puèi crama pas pus ; es pas pus dangierós ; acabam de se’n malfisar.

Enlà luènh davant nosaus, dejós la bruma de carbon, las causas luenchencas començan de se veire : un fum de picas que serián ficadas al cap de l’espaci. Sabèm çò qu’es : de chiminèias gigantas, de pesugas arboraduras per combatre, l’espaurugant atiralh de fèr que, amb lo fum, revèla de luènh las esquadras modèrnas.

Quand la granda bugada matinièra s’acaba, lo Redoutable tòrna prene sa vitessa e tòrna reguejar sus la mar tranquilla.

A l’orizont dins lo fum, los objèctes se precisan. Jos las innombrablas arboraduras, las massas de totas fòrmas e de totas colors son de naviris. Pausada entre l’aiga calma e lo cèl palle, la terribla companhiá apareis en entièr : ajustament de mostres estranhs, d’unes blancs e negres, los autres color de baudra per melhor s’amagar ; d’esquinas gibosas, d’ancas mièjas negadas e sornarudas, d’inquietantas coirassas ; totes bufan una afrosa fumada de carbon que passís la lutz matinièra.

Òm vei totjorn pas las còstas chinesas, coma s’èrem a mila legas o s’existissián pas. Pr’aquò sèm plan a Takó, luòc de recampament. Es plan la China qu’atrai aquela còla d’aucèls de rapina e que los immobiliza coma de bèstias fèras sus aquel punt precís de la mar.

Aquí l’aiga, de mendre prigondor, a perdut son blau magnific ; se fa fosca, jaunassa e lo cèl sens nívols, es vertadièrament trist.

Mas vaquí qu’en se sarrant tot càmbia, a dich que lo solelh monta, a dich que se detalha melhor los bèls cuirassats treslusents e las colors barrejadas dels pabalhons de guèrra. Es una estonanta esquadra, que representa aicí Euròpa, Euròpa armada contra la vièlha China tenebrosa. Ocupa un espaci infinit, totes los costats de l’orizont semblan encombrats de naviris. E de canòts, de vedetas de vapor bolegan entre los grands vaissèls immobils.

Ara, de còps de canon petan de totes los costats per marcar la benvenguda a nòstre amiral ; en dejós de la capa de fums foscoses, los fums clars e gaujoses de la podra s’espandisson en garbas, se passejan en borrilhs blancs ; lo long de totas las arboraduras de fèrre, montan e davalan per nosaus de bandièras tricolòras ; s’ausís de pertot los clarons tindar, las musicas estrangièras jogar la nòstra Marselhesa.

E puèi lo solelh, lo solelh s’es desrevelhat e flameja, nos balhant una darrièra illusion d’estiu a son fòrt, dins aquel país de las sasons excessivas : abans dos meses un ivèrn longàs lo glaçarà.

Quand lo ser se sarra, nòstres uèlhs, que seràn lèu sadols, se congostan pel primièr còp d’aquela fadariá que nos balhan las esquadras. L’electricitat s’aluca subte de totes los costats, electricitat blanca, o roja, o verda, o clucatejanta, o beluguejanta a vos embalausir. Los cuirassats, pel biais de jòcs de luses, se tutejan e l’aiga rebat de milierats de senhals, de milierats de fuòcs, mentre que las longas garbas dels projectors dalhan l’orizont, o passan dins lo cèl revertant de comètas baujas. Se’n doblida tot çò que se coa de destruccion e de mòrt dins las ancas espaurugantas, jos aquelas fantasmagoriás. Sèm pel moment coma al mièg d’una vila immensa e prodigiosa, qu’auriá de torres, de minarets, de palaisses, que se seriá improvisada per caprici e que dona aicí una fèsta nuechenca e bauja.

Dimarç 25 de setembre de 1900

Sèm pas qu’al lendeman e ja res es pas pariu. Tre la matinada, un ventolet s’es levat, pro per colcar sus la mar las grandas colomnas foscas dels fums. Ja las èrsas se cavan dins aquela rada dubèrta e pauc prigonda. Las pichonas embarcacions, dins un vai-e-ven sens relambi, sautejan sailadas pels esposques.

Mentre temps, un naviri de nacionalitat alemanda arriba dapasset del fons de l’orizont, coma èrem arribats ièr : es la Herta, portant lo darrièr dels caps militaris qu’esperàvem (lo feld-marescal de Waldersee). Per el tòrnan petar las salvas que ièr nos avián aculhits. Los canons tornar, escampilhan lors nívols, mesclan lors oatas blancas als fums negres e lo cant nacional alemand reprodusit per totas las musicas s’enaira dins lo vent que forcís.

Bufa encara mai fòrt aquel vent, mai fòrt e mai freg, marrit vent d’automne. Enjaura las balenièras, las vedetas que lisavan ièr aisidament entre las tièras de las esquadras. “Marcamal se passeja” e sus aquela rada capriciosa que ven dangierosa al cap d’una ora, caldrà desbarcar de milièrs de soldats mandats de França, de milièrs de tonas de material de guèrra. Sus l’aiga bolegadissa, caldrà transportar tant de monde, tant de causas, dins de gabarras, dins de canòts, per temps glacial, e mai pendent las nuèches negrosas e los menar cap a Takó per dessús la barra cambiadissa del flum.

Organizar tota aquela circulacion perilhosa e interminabla, serà aquí lo nòstre prètzfach per nosaus marinièrs, mai que mai los primièrs meses. Prètzfach austèr, aganidor, fosc, sens glòria.

II.
A Ning Hai

Dimècres 3 d’octobre de 1900

Al fons del golf de Petchilí, la plaja de Ning Haï esclairada pel solelh levant. De chalopas, de vedetas, de balenièras, de joncas, son aquí, lo davant ficat dins l’arena. Desbarcan de soldats e de material de guèrra, al pè d’un immens fortin ont los canons demòran muts. Es sus aquela plaja, un barrejadís e una Babèl coma se’n vegèt pas cap a las epòcas precedentas de l’Istòria ! Endarrièr d’aquelas embarcacions, d’ont davalan tant de monde, bandejan cossí que siá totas las bandièras d’Euròpa.

I a de tot sus aquela plaja al mièg de sacas de tèrra qu’èran estadas amolonadas per se defendre. I a de Cosacs, d’Austrians, d’Alemands, de midschips angleses (aspirants dins la marina anglesa), a costat dels nòstres soldats en armas ; de pichons soldats japoneses, estonants de bona tenguda militara dins lors unifòrmes a l’europèa ; de dònas blondas de la Crotz Roja de Russia, ocupadas a destropar de material d’ambulància ; de bersaglièris (soldats d’infantariá leugièra dins l’armada italiana) de Nàpols arborant lors plumas de gal sus lor casco colonial.

Vertadièrament, dins aquelas montanhas, dins aquel solelh, dins aquela liquiditat de l’aire, quicòm revèrta las nòstras còstas mediterranencas dins los matins autonencs. Mas aquí, tot prèp, una vièlha construccion grisa sortís dels arbres, tormentada, bigòrna, eriçada de dragons e de mostres : una pagòda. E puèi, sus las montanhas del fons, aquela interminabla linha d’emparas que serpateja e se pèrd darrièr los puèges : vaquí la Muralha Granda de China, que s’alunha duscas a Mandchoria.

Aqueles soldats, que desbarcan pès descauces dins l’arena e se tutejan dins totas las lengas, joioses, revèrtan de monde que s’amusan. Dison d’aquel comportament qu’es “una presa de possession pacifica”, mentre qu’al contrari, prèp d’aicí, del costat de Tien Tsin e de Pequin, tot...