Meteis autor, meteis editor :

isbn

Tous droits de traduction de reproduction
et d’adaptation réservés pour tous les pays.

Conception, mise en page et maquette : © Eric Chaplain

Pour la présente édition :
© edr/EDITIONS des régionalismes ™ — 2014

Editions des Régionalismes : 48B, rue de Gâte–Grenier — 17160 cressé

ISBN 978.2.8240.0319.1 (papier)

ISBN 978.2.8240.5117.8 (numérique : pdf/epub)

Malgré le soin apporté à la correction de nos ouvrages, il peut arriver que nous laissions passer coquilles ou fautes — l’informatique, outil merveilleux, a parfois des ruses diaboliques... N’hésitez pas à nous en faire part : cela nous permettra d’améliorer les textes publiés lors de prochaines rééditions.

Sir Arthur
Conan Doyle

LO
GOSSÀS
DELS
BASKERVILLES

Traduccion en occitan (lengadocian)
de Sèrgi Viaule & Eric Chaplain
Correccion ortografica : Ramond Ginolhac

Capítol primièr
Sénher Sherlock Holmes

Fòra quand capitava pas de dormir de la nuèit, çò que li arribava qualques còps, de costuma lo Sr Sherlock Holmes se levava plan tard. Aquel matin d’aquí, mentre qu’èra a dejunar, amassavi la cana que, la velha al ser, nòstre visitaire aviá desbrembada. Èra facha d’un bèdre e polit tròç de fusta que s’acabava per un pomèl. Just en dejós d’aqueste pomèl, se trobava una baga qu’aviá almens dos centimètres de nautor. Portava una inscripcion datada de 1884, s’i podiá legir : « Per James Mortimer, sòci de la Facultat Reiala de Medecina, sos amics del C.C.H. ». Se trachava d’una plan polida cana ! La cana ideala per un mètge de l’anciana mòda : digna e rasseguranta.

— È ben ! Watson, que ne disètz d’aquesta cana ?

En Holmes me virava l’esquina. Nimai aviái pas fach res que l’aguèsse pogut entresenhar sus mon ocupacion del moment.

— Cossí sabètz que la finti ? Avètz ara d’uèlhs darrèr lo cap ?

— Non pas ! Pasmens, ai en fàcia una cafetièra d’argent plan alusentida. Digatz, Watson, qué ne pensatz de la cana del nòstre visitaire ? Agèrem lo malastre de lo poder pas rescontrar. Sabèm pas res de la tòca de sa visita. Alavetz, aqueste objècte li apartenent, pren d’importància. Anem, Watson, retrachatz-me l’òme d’aprèp sa cana. Vos escoti.

Del melhor que poguèri, me metèri en dever de me conformar als metòdes de deduccion de mon amic.

— Segon çò que ne poriái dire, aqueste Doctor Mortimer es un mètge annadit, de las mors patriarcalas. Es amonedat e, coma ne testimònia lo present objècte, estimat. Almens pels que li an ofèrt aquesta cana.

— Fòrça plan ! Excellent !

— Me pensi que i a d’astre per que siá un mètge del campèstre. Un valent que va a pautas visitar sos malauts.

— E perqué, se vos plai ?

— Per çò qu’aquesta cana, qu’a l’origina èra segurament crana, se trapa d’uèi dins un piètre estat. Talament qu’ai totas las penas del monde a la me representar dins las mans d’un mètge vilandrés. Sa capça de ferre es completament usada. Adoncas, me pareis evident que son proprietari es un ardit trepaire.

— Just !

— D’autre latz, legissi : « Sos amics del C.C.H. ». Jogariái que se tracha d’una societat locala de caça que n’a suenhat los afiliats. Aquestes, per lo mercejar, li an fach aquel pichon present.

— Solide, Watson, que vos subrepassatz ! Fasètz mai que s’i podiatz ! S’exclamèt En Holmes en recaçant sa cadièra e en alucant una cigareta. Soi plan obligat de reconéisser que dins totes los racontes que volguèretz plan consacrar a mos modèstes espets, avetz de longa sosestimat las vòstras capacitats. Pas que de vos, sètz benlèu pas un lum, mas sètz un conductor de lum. D’unas personas desprevesidas d’engèni personal, son qualques còps aplechadas del poder de l’estimular en çò dels autres. Car amic, vos devi fòrça !

Jamai de la vida me’n diguèt pas aitant ! Ne conveni, aquel lengatge me porgiguèt un viu plaser. Aperabans, aviái sovent ressentit una mena d’amarum de cara a l’indiferéncia que manifestava a l’encontra de mon admiracion. Mos esfòrces per far conéisser sos metòdes lo daissavan de marme. Ademai, èri tras que fièr de me poder dire que mestrejavi pro son quiti sistèma per l’aver pogut aplicar d’un biais que s’èra meritat la seu aprobacion. Me preguèt la cana de las mans. Un momenton, l’espièt a vista d’uèlh, sens aver cargat son binòcle. Totcòp, interessat per un detalh, pausèt sa cigareta. Agantèt una lopa e s’acerquèt de la fenèstra.

— Curiós, mas elementari ! Faguèt en se tornant sèire sul canapè que li agrada mai. Vesètz, Watson, sus aquesta cana remarqui un o dos indicis. Pro per nos balhar lo punt de partança de mantunas deduccions.

— Un pichon quicòm m’auriá escapat ? Demandèri amb una mica de sufisença. Espèri aver pas negligit res de caporal.

— Ai plan paur, car Watson, que la màger part de las vòstras conclusions siaguen erronèas. Quand totara disiái que m’estimulàvetz, per èsser franc d’a fièch, caliá entendre qu’en corregiguent vòstras errors èri sovent guidat cap a la vertat. Es pas que vos siaguèssetz enganat del tot al tot dins aqueste cas precís. Segurament que se deu trachar d’un mètge del campèstre e d’un famós marchaire.

— Adoncas, ai rason.

— Fins aquí, sèm d’acòrdi.

— Mas, i a res mai...

— Si-ben, car Watson ! I a quicòm mai. Òc-ben, quicòm mai. Per exemple, n’arribariái volontièr a pensar qu’un present fach a un medecin ven puslèu d’un espital, que non pas d’una societat de caça. Quand las inicialas « C.C. » son plaçadas davant la « H » d’Hospital, los mots « Charing-Cross », me venon còpsec dins la comprenèla.

— Aquò’s una ipotèsi.

— Ai probablament pas tòrt. Se prenèm per basa aquesta ipotèsi, anam arribar a una reconstitucion completament diferenta del nòstre visitaire desconegut.

— Mas alara, en supausant que « C.C.H. » signifique « Charing-Cross Hospital », de que ne volètz dedusir de mai ?

— Vesètz pas ? Per tant que coneissèssetz mos metòdes, los vos cal aplicar !

— Vesi pas res a ne dedusir. Se que non qu’aqueste òme a exercit en vila abans de venir mètge al campèstre.

— Me sembla que nos poiriam asardar un pauc mai. Consideratz las fachas a la clartat d’aquestas lutz novèlas : per quina escasença un tal present s’es pogut ofrir ? Quora pòt èsser que d’amics s’acampen per ofrir un pariu testimoniatge d’estima ? D’evidéncia, a l’epòca ont lo Doctor Mortimer quitèt lo servici espitalièr per dobrir un gabinet. Sabèm que i agèt ofèrta de present. Podèm logicament imaginar que i agèt espartida d’un espital londinian per una installacion al campèstre. Qual sap se seriá temerari de pensar que lo present li es estat ofèrt al moment de sa partança ?

— Segurament pas.

— Alavetz, convendretz amb ieu, Watson, que se pòt pas trachar d’un dels « patrons » de l’espital. D’efièch, un capdal de servici es un òme plan establit, un especialista que possedís una practica nombrosa. D’ont mai s’exercís a Londres, abandonariá pas aquestes avantatges per un gabinet de mètge al campèstre. Atanben, se nòstre visitaire trabalhava dins un espital sens èsser un « patron », es qu’avèm a far a un intèrne en medecina o en cirurgia. Qualqu’un a pro pena pus annadit qu’un estudiant. Quitèt sas foncions vaquí cinc ans. La data es gravada sus la cana. Tant e plan que nòstre medecin d’una edat avançada, austèr e patriarcal, s’esvanís en fum. Car Watson, l’òme en question daissa plaça a un trentenari aimable, sens ambicion e distrach. Possedís un gos. Emai pòdi afortir qu’aqueste es pus gròs qu’un fòx-terrièr e pus pichon qu’un dògol.

Espetavi d’un rire entreprés mentre qu’En Holmes s’espatarrava sul canapè e bufava, cap al plafon, qualques anèls blaubejants.

— Per çò que tòca a la vòstra ultima deduccion, diguèri, soi incapable de la poder verificar. Pasmens, m’es aisit de recercar qualques detalhs sus l’edat e la carrièra professionala de nòstre visitaire.

Agantavi mon annuari medical e lo fulhejavi. Existissiá mantunes Mortimer. Pas qu’un podiá correspondre al nòstre desconegut. Legiguèri, de votz nauta, las regas que li èran consacradas :

En Mortimer James : sòci de la Facultat Reiala de Medecina 1882. Grimpen, Dartmoor, Devon. Intèrne en cirurgia al Charing-Cross Hospital de 1882 fins a 1884. Laureat del Prèmi Jackson de patologia comparada per sa tèsi titolada « La malautiá seriá una reversion ? ». Sòci correspondent de la Societat Suedesa de patologia. Autor de « Qualques capricis de l’atavisme (Lancet, 1882) ; de « Qual sap se progressam ? » (Jornal de psicologia, març de 1883). Mètge sanitari de las parròquias de Grimpen, Thorsley e High Barrow. »

— Aquí, Watson, es pas question de societat de caça ! Faguèt remarcar Holmes amb una riseta maliciosa. Pas qu’un medecin del campèstre, tal qu’o endevinèretz astuciosament. Cresi que mas deduccions son gaireben confirmadas. Per çò qu’es dels qualificatius, diguèri, se me rebrembi plan, « aimable sens ambicion e distrach ». Sabi d’experiéncia que, dins aqueste monde, solas las gents aimablas recebon de presents. Atanplan, sol un medecin sens ambicion pòt renonciar far carrièra a Londres per anar suenhar al campèstre. Ajusti qu’aprèp nos aver esperat una orada, sol un visitaire farivòl pòt capitar desbrembar sa cana allòc de daissar sa cartolina de visita.

— E lo gos ?

— Lo gos es estat domdat a carrejar la cana darrèr son mèstre. Coma es pesuga, lo gos la sarra fèrme pel mièg. Las marcas de sas dents son visiblas dins la fusta. La maissa del gos, tala que se pòt representar a ne veire los espacis entre aquelas marcas, es, a mon vejaire, tròp larga per èsser la d’un terrièr. Mas n’es pas pro per èsser la d’un dògol. Adoncas, poriá èsser... Òc-ben, es plan un espanhòl a borra crespada.

Tot parlant, s’èra levat per trepar dins la pèça. S’arrestèt darrèr la fenèstra. Sa votz aviá exprimit una conviccion tan solida que, tot espantat, l’agachavi.

— Car amic, cossí pòt èsser que parlèssetz amb tanta assegurança ?

— Per la bona rason que vesi lo gos davant la pòrta. Son mèstre ven d’esquilar. Se vos plai, Watson, demoratz aicí. Es un dels vòstres confraires. La preséncia vòstra me poriá èsser utila. Ara per ara, Watson, vaquí lo moment dramatic del destin. Ausissètz un pas dins l’escalièr e sabètz pas se puja per un ben o per un mal. Que pòt aver lo Doctor James Mortimer, òme de sciéncia, a demandar a Sherlock Holmes, especialista del crimi ? Dintratz !

La mina de nòstre visitaire m’estonèt. D’ont mai que m’esperavi a rescontrar un mètge de campanha mai tipic. Ara ja, èra naut de talha e fòrça linge. Son nas, qu’aviá una forma de bèc, s’estirava entre dos uèlhs grises, clars e metallics. Èran avesinats l’un de l’autre e lusissián darrèr de lunetas cercladas d’aur. Èra cargat de vestits corrèctes, sens mai. Sa levita èra passida e son pantalon desfialargat. Maldespièch sa joventut, èra voltat. Trepava en clinant en avant un caratge benvolent. Quand dintrèt, se mainèt que sa cana èra entre las mans d’En Holmes. S’escridèt de gaug :

— Soi tan content ! Me demandavi se l’aviái desbrembada aicí o a l’agéncia maritima. Per res al monde, la voldriái pas pèrdre.

— Un present, a çò que vesi ? Diguèt En Holmes.

— Òc-ben, un present.

— Del Charing Cross Ospital ?

— D’unes amics qu’aviái ailà. Lo me faguèron per mon maridatge.

— Jèsus mon Dieu, Nòstre-Sénher, qu’aquò pòt èsser pèc ! Daissèt anar En Holmes en capejant.

Estabosit, lo Doctor Mortimer lo braquèt a travèrs sas lunetas.

— Perqué aquò seriá pèc ?

— Ò ! Pas que per çò qu’avètz, tot simplament, cambavirat nòstras pichonas deduccions. Avètz plan ditz : maridatge ?

— Òc-ben, Mossenh, me maridèri e quitèri l’espital. Me caliá m’establir pel meu compte.

— Anem, anem, nos èrem pas talament enganats ! Faguèt En Holmes. Asora, Doctor James Mortimer...

— Digatz puslèu e simplament Monsenh Mortimer ! Soi pas qu’un umil sòci de la Facultat Reiala de Medecina.

— Mas naturalament un esperit precís.

— Un fosic en sciéncias, Mossenh Holmes. Un piètre amassaire de cauquilhatges sus la riba bèla de l’immens ocean del desconegut. Supausi qu’es al Sénher Sherlock Holmes que soi a parlar e a qual ai afar, e non...

— Aquò’s aquò. Vaquí lo meu amic, lo doctor Watson.

— Urós de vos conéisser, doctor Watson. Lo vòstre nom m’es pas desconegut, vertat qu’es de longa associat a lo de vòstre amic. Monsenh Holmes, m’interessatz bravament. Pensavi pas rescontrar un crani pariu, una dolicocefalia tan prononciada ; nimai un tal desvolopament supra-orbitari. Gausi vos demandar se veiriatz un inconvenient a çò que passegèssi mon det a riba de vòstras bòças parietalas ? Fauta de l’original -se me pòdi permetre-, un molatge de vòstre crani, Monsenh, enriquiriá un musèu d’antropologia, quin que siá. Ai pas res d’un maneflaire, mas o vos confessi, vòstre crani me fa enveja !

D’un gèste, Sherlock Holmes convidèt l’estranh visitaire a se sèire.

— Me maini, Monsenh, que practicatz vòstre mestièr amb estrambòrd, li escalciguèt. Aquò tanben m’arriba. A véser vòstre guinhaire, endevini que vos rotlatz las cigaretas. Se desiratz fumar, i podètz anar. Nos desrengarà pas.

Lo Doctor Mortimer tirèt blaga e fulh de sa pòcha. Manegèt los dos amb una dexteritat extraordinària. Possedissiá de dets longs e vius. Plegadisses, nimai s’èran estat d’antenas d’insèctes.

En Holmes se calèt. Pasmens, d’unas miradas de coa d’uèlh, m’indiquèron que lo doctor Mortimer l’interessava fèrme. A cima d’una pausa, se decidiguèt a tuar lo silenci.

— Imagini, Monsenh, qu’aquò’s pas unicament dins la tòca de me venir examinar lo crani que m’avètz fach l’onor de venir en çò meu, ja, aièr al ser e d’uèi tornar ?

— Non pas, Mossenh, non ! Emai se soi urós d’aver agut l’escasença... Soi vengut en çò vòstre, Monsenh Holmes per çò que sabi que soi un òme plan pauc practic e que, totcòp, me trapi confrontat a una brava pachaca. Per vos conéisser coma lo segond pus bèl expèrt europèu...

— Atal seriá, Monsenh ? Marmolhegèt En Holmes amb una cèrta vispror. E vos pòdi demandar, se vos plai, qual ten l’onor d’èsser lo primièr ?

— A un esperit atissat de precision scientifica, l’òbra del Sénher Bertilhon apareisseriá sens rivala.

— Alavetz, cresètz pas que fariatz melhor de l’anar consultar ?

— Monsenh, ai ditz : « a un esperit atissat de precision scientifica ». Pasmens, cadun reconeis que siatz incomparable coma òme practic. Espèri, Monsenh, que per inadverténcia, ai pas...

— Pas qu’un pauc ! lo copèt En Holmes. Cresi, doctor Mortimer, que se volèm totes ganhar temps, fariatz melhor d’anar a l’essencial. De me parlar de l’exacta natura de la maganha per laquala sètz vengut demandar mon ajuda.

Capítol segond
La malediccion dels Baskerville

Dins la meu pòcha ai un document..., comencèt lo Doctor Mortimer.

— O aviái remarcat tanlèu que dintrèretz, çò diguèt En Holmes.

— Es un manuscrich fòrça ancian.

— Que data de la debuta del sègle XVIIIen. Se se tracha pas d’un fals, plan solide.

— E cossí lo podètz datar atal, Monsenh ?

— Mentre que parlàvetz, n’avètz presentat qualques centimètres a ma curiositat. Caldriá èsser un plan piètre expèrt per saber pas situir un document a dètz ans prèp. Benlèu qu’avètz legit la pichona monografia qu’ai escricha sul sicut ? Lo vòstre document, lo situissi per èsser pauc o pro de las annadas 1730.

— Sa data exacta es de 1742, precisa lo Doctor Mortimer en lo tirant de sa contrapòcha. Aquesta pèça d’archiu m’es estada fisada per Sir Charles Baskerville que sa despartida subta e tragica, fa tres meses d’aquò, suscitèt fòrça emocion dins Devonshire. Pòdi dire qu’èri tanplan son amic coma son mètge. Vos pòdi afortir, Monsenh, que Sir Charles Baskerville aviá lo cap sus las espatlas. Èra pas mai somiaire que çò que ne soi. Mentretant, portava una brava valor a n’aqueste document e s’esperava a la mena de mòrt que, justament, l’esterniguèt.

En Holmes porgiguèt la man per prene lo manuscrich. L’estaloirèt suls genolhs.

— Remarcarètz, Watson, l’alternància de l’èssa long e de l’èssa cort. Aquò’s un detalh que me permetèt de lo plantejar dins lo temps.

Per en-dessús son espatla, agachavi lo papièr enjaunit e l’escritura descolorida. L’encap portava « Baskerville Hall », e, pauc en-dejós, en gròssas chifras chimarradas : « 1742 ».

— Qu’es aquò, una deposicion, o una relacion ?

— D’efièch, se tracha del raconte d’una cèrta legenda que se trasmet dins la familha Baskerville.

— Rai ! Supausi qu’es sus quicòm de mai contemporanèu e pus practic que me desiratz consultar ?

— Completament modèrne. Se tracha d’un afar practic e urgent. Deu èsser reglat dins las vint-e-quatre oras. Lo document es brèu e estrechament ligat a l’afar. Amb permission vòstra, lo vos vau legir.

En Holmes s’arruquèt a sa cadièra. Junhèt las extremitats de sos dets. Resignat, tampèt los uèlhs. Lo Doctor Mortimer acerquèt lo document de la lutz. D’una votz aguda e cracinejanta entreprenguèt lo curiós raconte qu’es aqueste :

« De l’origina del gos dels Baskerville, mantunas versions an corregut. Pasmens, per davalar en linhatge dirècte d’Hugo Baskerville e per téner l’istòria de mon Paure paire, tal coma aqueste la teniá del seu, l’ai colcada per escrich sul papièr. Cresi fòrt e mòrt que las causas se debanèron talas coma me son estadas raportadas. E voldriái, mos enfants, que siaguèssetz embeguts del sentit que la quita justícia que castiga lo pecat, pòt tanben perdonar per la gràcia. Tot castig, emai lo pus pesuc, pòt èsser levat per la pregària e la penedença. Desiri qu’almens, aqueste raconte vos ensenhe que las marridas passions patidas per nòstra familha se devon pas perseguir e contunhar a far nòstre malaür. Non pas per qu’aguèssetz a crentar las consequéncias del passat, mas que foguèssetz prudents dins l’avenidor.

Adoncas, aprenètz qu’al temps de la Grand Revòlta (que son istòria escricha pel distinguit Lord Clarendon s’amerita tota l’atencion nòstra) lo proprietari d’aqueste maine de Baskerville se nomenava En Hugo. Indenegablament èra un profanator, un impiu, un gusàs mièg salvatge. De mercés a çò que lo país èra pas jamai estat una tèrra de santetat, los vesins l’aurián pogut desencusar, mas èra possedit d’una averada imor impudica. Sa crudeltat èra la dicha de tot lo Ponent. Advenguèt qu’aqueste Hugo s’enamorèsse (se se pòt qualificar atal una passion tan negra d’un tal nòble sentiment) de la filha d’un pagés de l’encontrada. La reputacion del pretendent èra tan espaventabla que la domaisèla fasiá mèfi de l’esquivar. Pr’aquò, per la Sant-Miquèl, aqueste Hugo, amb l’ajuda e la complicitat de cinc o sièis marrits companhs de gorrinitge, l’enlevèt. Aprofiechèt de l’abséncia de son paire e de sos fraires per cometre son crimi. La menèron al maine e la tampèron dins una cambra d’enaut. Puèi, coma cada ser, s’ataulèron per beure, s’afartar e far tampona. Plan solide, la paura dròlla mancava pas de se far una sang de vinagre. De cants e d’ensolentisas insosteniblas li arribavan a las aurelhas. Pareis que quand èra bandat, lo lengatge qu’èra lo d’En Hugo de Baskerville auriá ganhat a folzejar son autor. Es dins sa paur que la pauròta gausèt entrepene çò que planes òmes braves e aluserpits aurián esitar de far : amb l’ajuda de l’èdra que cobrissiá, e que cobrís encara la muralha miègjornala, se daissèt lisar al long de la canal. Arribada debàs, a cambas ajusdatz-me, correguèt a travèrs l’ermàs. Passadas tres legas, rejunhèt la bòria del paire.

Un pauc pus tard dins la serada, En Hugo quitèt son convidats. Aviá dins l’ase de portar a sa prisonièra quicòm per manjar e de vin. Mai que probable qu’aviá tanben l’intencion de li far patir de causas plan mai pièjas. Trobèt la gàbia voida e l’ausèl envolat. Alavetz, foguèt coma s’un demòni sèra apoderat d’el. Davalèt los escalièrs de quatre en quatre, se roncèt dins lo cenador. Tot balajant de sos pès flascons e talhadors, sautèt sus la taula. Jurèt davant sos amics que se capitava aquesta quita nuèit de tornar agafar la joventa, fariá present de son còs e de son anma a las Potenças del Mal. Mentre que los taulejaires agachavan, estabosits, l’expression de sa furor, un d’aquestes, bravament pus marrit que los autres -o tanplan qu’aviá mai begut que sos companhs-, prepausèt de delargar los gosses sus l’estralh de la fugitiva. Tanlèu, En Hugo sortiguèt. Ordenèt a sos vailets de botar sèla a son èga e de descadenar l’ardada. Als molòsses faguèt saufinhar un mocador de la joventa. Los metèt sus l’estralh e, dins un sarrabastal de japadisses salvatges, la caça s’enancèt sul la landa esclairada per la luna.

Una estona, los autres sacamands demorèron badadisses. Mas lèu lor comprenèla se desenguerpiguèt. Pro per lor permetre de comprene çò que s’anava passar. Dins un tarrabastèri general, d’unes reclamavan lors pistolets, d’autres lors cavals, d’autres encara cercavan maitas picharras de vin. Aprèp qu’una mica de luciditat age grelhat de lors cervèls bauges, tretze demest eles acavalèron a la lèsta. Se lancèron a l’endarrèr d’En Hugo e de l’ardada. La luna lusissiá en dessús lor cap. La lenga a las sèlas, se roncèron sul camin que pensavan enregat per la joventa.

Qualques quilomètres pus luènh, rescontrèron un pastre. A cridals, li demandèron s’aviá pas vist l’ardada. Lo malurós pastre tremolava, talament patissiá per parlar. Acabèt per quequejar qu’efectivament, aviá vist l’infortunada joventa percaçada pels molòsses.

— Mas vegèri piège, ajustèt lo paure òme. En Hugo Baskerville me traspassèt cavalcant son èga negra. Darrèr el bombissiá en silenci un gos qu’èra segurament un bèstial de l’infèrn... Que Dieu me garda de l’aver un jorn a l’endarrèr !

Los cavalièrs, bandats a la clau, maldiguèron lo pastre. Perseguiguèron lor escorreguda. Mentretant, una freg glaciala los apoderèt. Ausiguèron una galaupada. L’èga negra, emblanquida de fruma, lor passèt a costat. Sa brida trigossava pel sòl e la sèla èra voida. Los convidats d’En Hugo de Baskerville, apaurits, se sarrèron los unes contra los autres. Pasmens, contunhèron lor camin. Emai se cadun, se siaguèsse trobat sol, auriá amb plaser virat lo cap de sa montadura dins la direccion opausada. A cima de pauc de temps, capitèron rejúnher l’ardada. Los molòsses, pr’aquò coneguts per la blosetat de lor raça e per lor coratge, caïnavan agropats a l’òrle d’una comba. D’un « goïal » coma disèm dins lo país. Qualqu’unes se tenián a qualques passes del penjòl. D’autres, la borra esfolissada e l’uèlh fixe, agachavan daus lo fons de la val estrecha que se dobrissiá a n’eles.

Totes los cavalièrs s’arrestèron. Desembriagats, coma o imaginatz ! Los mai nombroses refusavan d’anar pus luènh. Mas tres amics d’En Hugo de Baskerville, benlèu los pus coratjoses, mas mai segurament los mens desembriagats, avancèron dins lo gaïal. Arribèron lèu dins una combeta larga ont se quilhavan doas pèiralevadas. S’i pòdon encara véser. Èran estadas erigidas autrescòps per d’unas civilisacions ara desaparegudas. La luna esclairava l’airal. Al centre, jasiá la paura dròlla. Probablament demorada aquí ont, de lassièra e d’espavent, èra tombada. Mas foguèt pas son cadavre, nimai lo còs del castelan, que faguèt s’emblaimar los cavalièrs. Quilhat sus sas quatre patas en-dessús d’En Hugo de Baskerville, los cròcs enfonsats prigond dins sa garganta, se teniá una feràmia monstrosa. Una bestiassa colossala e negra, bastida coma un gos, mas plan pus gròssa que totes los gossasses que fin ara s’èra pogut véser. Jamai de la vida cap d’uèlh uman aviá pas vist aquò. Mentre que demoravan aquí palficats per la terror, la bèstia esquicèt la garganta del Paure En Hugo de Baskerville. Alavetz, la maissa dobèrta e los uèlhs beluquejants, la bèstia se virèt cap a n’eles. Terrorrisats, faguèron repè cap a lors montaduras. S’enfugiguèron en guissant a travèrs l’ermàs. Se ditz qu’un de la còla moriguèt la quita nuèit. Per çò qu’es dels dos autres, poguèron pas jamai tornar de lors emocions.

Vaquí l’istòria, enfants, de l’origina del gossàs que desempuèi l’epòca demòra lo sinistre secutaire de la familha. Se l’ai escricha, es per çò que, çò sabut clarament, es mens esglasiant que çò mal escalcit o sosentendut. Degun non poriá negar que planes, dins nòstra familha, son estats folzejats de mòrt subta, ensagnosida e misteriosa. Pasmens, nos podèm recaptar dins la bontat infinida de la Providéncia. Punirà probablament pas l’innoncent al-delà d’aquesta tresena o quatrena generacion, tal coma es portat dins la Santas Escrituras. Adoncas, enfants, a n’aquesta Providéncia nos fisi. Mentretant, vos aconselhi de vos aventurar pas dins la landa pendent las oras escuras, al moment ont s’enauran las Potenças del Mal.

(Aquò-ditz, de Hugo de Baskerville, a sos filhs Rodger e John, tot los pregant d’o calar a lor sòrre Elisabèt) ».

Quand lo Doctor Mortimer agèt acabat la lectura d’aqueste singular document, relevèt sas lunetas sus son front e desbarbèt Monsenh Sherlock Holmes. Aqueste, atapèt un badalh e getèt sa cigareta dins la chiminèia.

— E alavetz ? Demandèt lo meu amic.

— Avètz trobat aquò interessant ?

— Interessant per un amator de contes a la menina vièlha.

Lo Doctor Mortimer tiret un jornal de sa pòcha.

— Ara, Monsenh Holmes, vos vau ofrir quicòm de mai recent. Vaquí lo Devon Country Chronicle del 14 de junh d’ongan. Conten un brèu article relatiu a la mòrt de Sir Charles de Baskerville. Mòrt subrevenguda qualques jorns aperabans.

L’amic meu se clinèt leugièrament endavant e d’ara enlà son caratge exprimiguèt pas mai qu’intensa atencion. Nòstre visitaire tornèt tombar sas lunetas davant sos uèlhs e comencèt la lectura :

« La mòrt recenta de Sir Charles de Baskerville, que son nom èra estat mes endavant per representar lo Partit Liberal del Devon-Miègjornal a las eleccions venentas, atristesiguèt prigondament l’ensems del comtat. Plan solide, Sir Charles demorèt a Baskerville Hall pas que pauc de temps. Pasmens, son aimabilitat e sa generositat li avián fach ganhar l’estima e lo respècte de totes los que l’avián pauc o pro frequentat. En aquesta temporada ont espelisson de novèls rics, nos es agradiu de poder citar lo cas del felenon d’una familha fòrça anciana dins lo comtat. Malurosament, aquesta, tombada dins lo dòl.

Sir Charles de Baskerville faguèt fortuna d’el-meteis e restaurèt la grandor descasuda de la familha. Coma cadun sap, aviá ganhat fòrça moneda en especulant en Sudafrica. Pus avisat qu’aquestes jogaires que s’atissan fins a çò que la ròda vire en lor desfavor, saviament aviá realisat de beneficis. Los aviá rapatriats en Anglatèrra. S’èra installat a Baskerville Hall pas que desempuèi dos ans. Nimai fasiá pas mistèri dels projèctes bèls que noirissiá. Pregits, que sa mòrt, ailàs, interrompèt abans ora. Coma aviá pas de mainatges, sa volontat foguèt de tot temps que la region sancèra aprofièche de sa fortuna. Planes aurán motius personals de plorar sa funèsta despartida. Sas nombrosas donacions a d’òbras caritativas son sovent estadas mencionadas dins aquestas colomnas.

Se sauriá pas dire, e o deploram, que l’enquista age completament esclairit las endevenéncias dins las qualas Sir Charles se moriguèt. Pasmens, ne sabèm pro per desmentir las rumors nascudas d’una vièlha supersticion locala. I a pas nada rason d’acusar quina malvolença que siague ; nimai de supausar que lo decès seriá pas degut a causas naturalas. Sir Charles èra veus e una mica excentric. Maldespuèch sa colossala fortuna, aviá d’ocupacions e de lésers fòrces simples. Per se far servir a Baskerville Hall, aviá pas qu’un coble del nom de Barrymore. L’òme fasent de mèstre ostalièr e la femna de cosinièra-sirventa. Lors testimoniatges, renfortits per los de mantunes amics del castelan, pòrtan pensar que la santat de Sir Charles s’èra apaurida d’aquestas passas. Mai que mai, patissiá de borroladisses cardiacs que se manifestavan per de pallitges subtes, de besalens e de crisis agudas de depression nerviosa. Lo Doctor Mortimer, amic e mètge del defunt, testimonièt parièrament.

Los faches son simples. Dins la celèbra andana de tuèisses de Baskerville All, Sir Charles aviá costuma de s’anar passejar. Lo testimoniatge d’En Barrymore o confirma. Lo quatre de junh, Sir Charles aviá ditz son intencion d’anar a Londres tre lo lendeman. Aviá ordrejat a Barrymore d’aprestar sos bagatges. Coma de rotina, lo ser sortiguèt. Tot se passejant aviá generalament la tissa de fumar lo cigarro. Tornèt pas dintrar. A mièjanuèit, En Barrymore se mainèt que la pòrta de la gentilomièra èra encara dobèrta. Se faguèt pensament. Aluquèt una lantèrna e partiguèt en cèrca de son mèstre. La jornada èra estada plovinosa. Los passes de Sir Charles avián daissat de pesadas visiblas dins l’andana. A mièg camin, una pòrta dobrís directament sus la landa. Qualques indicacions atestavan que Sir Charles èra demorat una pausa davant aquesta pòrta. Puèi, aviá contunhat de davalar l’andana. Es a la cima de l’alèia que son còs foguèt trobat. Sa mòrt es pas estada elucidada. D’efièch, En Barrymore remarquèt que, tanlèu aver traspassat la pòrta de la landa, las estampaduras dels passes de son mèstre avián cambiat d’aspècte. Se seriá ditz que s’èra metut a marchar sus de puntas d’agulhas. Un cèrt Murphy, boèmi e maquinhon, se trobava dins l’ermàs pas plan luènh d’aquí, mas segon sos quitis dires, teniá la monina per la coa. Pr’aquò afortís aver ausit de crissals. Mas, tanlèu, ajusta que li es estat impossible de determinar d’ont venián. Cap de signe de violéncia es pas estat vesedor sus la persona de Sir Charles Baskerville. La deposicion del mètge insistís sus l’afrosa deformacion del caratge de la victima. Tant e mai que lo Doctor Mortimer se refusèt, d’en d’abòrd, de creire qu’èra son pacient e amic que jasiá aquí, pelsòl. Pasmens, aquela mena de manisfestacion es pas rara dins de cases de dispnèa e de moriment per crisi cardiaca. Aquesta explica foguèt pus tard confirmada per l’autopsia que demostrèt una malautiá organica ja vièlha. La jurada rendèt una senténcia confòrma a l’examèn medical. Verdicte util e necessari per tant qu’es de la mai nauta importància que l’eretièr de Sir Charles Baskerville se vengue establir dins lo castelet. Li demorarà de perseguir l’òbra bèla, tan tristament interrompuda per la despartida de son davancièr. Se las conclusions prosaïcas de l’enquista èran pas vengudas metre un punt final a las contaralhas que se son marmutejadas a prepaus de l’afar, benlèu que seriá estat malaisit de trapar un logatari novèl per Baskerville Hall. Cresèm de saber que lo parent mai pròche de Sir Charles es, se tanplan es encara en vida, son nebot Sénher Henry Baskerville, filh del caddet de Sir Charles. Lo darrièr còp que lo jovenòme balhèt de sas novèlas, èra en America. D’unas recèrcas son estadas entrepresas per l’informar de sa bona fortuna ».

Lo Doctor Mortimer repleguèt son jornal e lo tornèt claure dins sa pòcha.

— Atal son, Mossenh Holmes, las fachas sabudas tocant a la mòrt de Sir Charles Baskerville.

— Vos devi mercejar, diguèt Sherlock Holmes, d’aver atrait mon entendament sus un afar qu’a còp segur, presenta un embolhatge interessant. Sus aqueste afar, aviái ja a l’epòca legit un article sus sabi pas mai quin jornal. Èri, a n’aquel moment demasiadament acaparat per aquesta pichona istòria dels camaièus del Vatican. Dins ma desirança de voler complaire al papa, aviái perdut contacte amb mantunes afars angleses, pr’aquò dignes d’interés. Disètz qu’aqueste article conten totas las fachas publicas ?

— Òc-ben, Monsenh.

— Alavetz, metètz-me al fial de las endevenenças privadas.

Se’n redreiçèt l’esquina, ensarrèt un còp mai la cima de sos dets e prenguèt un aire de justicièr impassible. Una postura que li anava tan plan.

— Vos vau dire, entemenèt lo Doctor Mortimer que començava a manifestar una brava emocion, çò qu’ai pas jamai fisat a degun. En me calant al moment de l’enquista, ai pas fach qu’obesir a una règla : un òme de sciéncias reganha, nimai pòt pas balhar crèdit, a una supersticion populara. D’autre latz, pensavi, coma lo jornal z’o disiá, que Baslkerville Hall riscava de demorar inocupat. Voliái pas ajustar mai a la sinistra reputacion de la demòra. Aquí perdequé creseguèri de far plan en ne diguent lo mens possible. Res de plan bon podiá pas resultar d’una sancèra e sincèra confession. Mas a vos, o vau tot escutlar.

La landa es plan pauc estatjada. Adoncas, los que vivon dins aquesta encontrada son de longa obligats de se crosar. Vesiái sovent Sir Charles Baskerville. A despart de Monsenh Frankland, de Lafter Hall, e del naturalista, Monsenh Stapleton ; se trapa pas d’autras gents cultivadas dins un ròdol de mantunes quilomètres. Sir Charles èra gaire charraire. Sa malautiá faguèt que nos amistancèrem, mas tanben nòstre interés comun pel domèni scientific. De Sudafrica, èra tornat amb un fum d’informacions. Atal passèrem fòrças seradas agradivas a debatre longament de l’anatomia comparada de l’Otentòt e del Boschiman.

Dempuèi qualques meses m’èri mainat que lo sistèma nerviós de Sir Charles Baskerville èra a s’espatracar. Aviá talament pres de bon còr la legenda que vos veni de legir, qu’amai se presava se passejar dins son domèni, res l’auriá pas jamai decidit de sortir, de nuèit, sus la landa. Per tan incredibla que vos pògue semblar la contaralha, Sir Charles èra convencit qu’una malediccion terribla secutava la seu familha. Vertat es que los detalhs que me balhèt tocant sos aujòls, èran gaire regaudissents. L’idèia d’una preséncia fantaumatica lo possedissiá. Mai d’un còp me demandèt, s’al moment de mas visitas medicalas nocturnas, aviái pas jamai crosat una bèstia estranha. O, tanplan, s’aviái pas ausit lo japadís d’un gossàs. Me rebrembi fòrça plan qu’aquesta darrièra question l’apassionava. Cada còp que la me pausava, sa votz ne tremolava d’emocion.

Me rebrembi tanben d’aver pujat en çò d’el, sonque tres setmanas abans l’eveniment. Lo trobavi sul sulhet de sa pòrta. Èri davalat de mon cabriolet e me teniái a costat d’el, quand me mainèri que sos uèlhs s’èran immobilisats per en-dessús mon espatla. Agachavan luènh endavant amb una expression de paur engerdabla. D’un lanç, me revirèri. Agèri a pro pena léser d’entreveire quicòm qu’auriá pogut semblar a una vacassa negra. Traversava l’andana a sa tota cima. Èra talament estabosit que m’obliguèt d’anar a l’endrech ont aviái vist la bèstia. Agachavi de tota part. Aviá desapareguda. Aquel incident produsiguèt e estampèt dins son esperit una impression desastrosa. Per li téner companha, demorèri amb Sir Charles tota la serada. Es a n’aquesta escasença que, per fin de m’explicar sos pensaments, me fisèt...