Même auteur, même éditeur

isbn

Tous droits de traduction de reproduction
et d’adaptation réservés pour tous les pays.

Conception, mise en page et maquette : © Eric Chaplain

Pour la présente édition :
© edr/EDITIONS des régionalismes ™ — 2021

Editions des Régionalismes : 48B, rue de Gâte-Grenier — 17160 cressé

ISBN 978.2.8240.0728.1 (papier)

ISBN 978.2.8240.5630.2 (numérique : pdf/epub)

Malgré le soin apporté à la correction de nos ouvrages, il peut arriver que nous laissions passer coquilles ou fautes — l’informatique, outil merveilleux, a parfois des ruses diaboliques... N’hésitez pas à nous en faire part : cela nous permettra d’améliorer les textes publiés lors de prochaines rééditions.

Mise en graphie classique gasconne : Éric Chaplain

AUTEUR

jean-françois
BLADÉ

TITRE

CONTES populaires
de la Gascogne

(Armagnac-Bigorre)
TOME II
édition bilingue gascon-français

CONTES MISTICS

I.
HADAS, BECUTS, NANS.

I.
LOS DUS BESSONS E LAS DUAS HADAS

Jo sabi un conte.

I avèva, un còp, dus frairs bessons, bèths coma lo jorn, fòrts e hardits coma Cesarrs. Un ser, aqueths dus bessons se’n tornàvan de la hera de Miranda, e qu’avèvan a traversar un gran bòsc. Èra lo mes de julh, sus las nau oras deu ser. La lua qu’èra au plen e qu’arrajava. Tot d’un còp, qu’entenon a arríser deguens un gran bartàs de bròcs.

— Hi! hi! hi !

— Hi ! hi! hi !

Los dus bessons tirèn sus la brida deus sons shibaus.

— Entenes, frair ? ça digoc l’ainat.

— Ò(c), mon frair. Son arrísers de dròllas.

En aqueth moment, deu gran bartàs de bròcs sortiscon duas dròllas, vestidas d’áur e de seda, e bèras coma anges.

— Bonser, gojats.

— Bonser, damaisèlas.

— Damaisèlas n’èm pas. Vosauts qu’ètz dus frairs bessons. Duas Hadas bessonas qu’èm nosautas. Se nos volètz esposar, vos haram rics coma la mar, e vos balheram dròlles bèths, fòrts e hardits coma vosauts.

— Maridem-nos, ça digoc l’ainat. Jo que prengui l’ainada.

— Maridem-nos. Jo que prengui la capdèta.

— E ben, ça digon las Hadas bessonas, qu’esposeram doman maitin. Tornatz-vos’n entà vòste. Mès, a punta d’auba, trobatz-vos sus la pòrta de la glèisa qu’es a l’entrada deu gran bòsc. E, dinc a doman, goardatz-vos plan de pas minjar ni béver arré. Autrament, arriberé un gran malurr.

— Hadas, seratz aubeïdas.

Los dus bessons saludèn las duas Hadas, se’n tornèn entà sos parents, e los parlèn pas d’arré. Se n’angon au lheit, sense minjar ni béver. Mès, a duas oras de la noeit, se levèn doçament, doçament, e sortiscon de l’ostau.

— Anem, viste. Tot just s’avèm lo temps d’arribar, davant punta d’auba, a la glèisa qu’es au bòrd deu gran bòsc.

En tot caminar, los dus bessons traversèn un camp de blat qu’èra dàvit segader. Sense i prénguer garda, lo capdèth s’amassèc un cabelh, ne destaquèc un gran, e lo hascoc croishir devath la dent, entà véser s’èra sec.

Davant punta d’auba, èran a la pòrta de la glèisa, au bòrd deu gran bòsc. La pòrta èra alandada, l’autar preparat, e las candelas alucadas.

Las duas Hadas atendèvan, vestidas de la rauba blanca e deu velet noviau, dambe la corona suu cap e lo flòc a la cinta.

— Men, ça digoc la Hada capdèta au besson capdèth, as desbrembat ta promessa de pas minjar ni béver arré. Atau, ès l’encausa d’un gran malurr. En t’esposar, jo venguèvi ua gojata coma las autas. Ara, Hada que soi per totjorn.

La capdèta de las Hadas bessonas se n’angoc, e son galant la tornèc pas jamés véser, jamés.

Alavetz, lo prèste e son clerc digón la messa deu maridatge, a l’intencion deus autes dus nòvis. Aquò hèit, lo capdèth digoc aus nòvis :

— Adishatz. Jo me’n vau loenh, plan loenh, me rénder monge dens un convent. Digatz a mon pair e a ma mair que me torneran pas jamés véser, jamés.

Lo capdèth partiscoc còp sec, e l’ainat s’amièc la hemna entà sos parents. Lo ser, davant de se botar au Iheit, era que digoc a son òme :

— Escota. Se tengues a jo, hè cas de m’aperar pas jamés ni hada, ni hòla. Autrament, arriberé un gran malurr.

— Hemna, sias tranquilla. T’apererèi pas jamés ni hada, ni hòla.

Pendent sèt ans, l’òme e la hemna viscon en contentament. Èran rics coma la mar, dambe sèt gojats au castèth.

Un jorn, l’òme èra anat a la hera, e la hemna comandava a la plaça deu mèstre. Èran de cap a miei julh. Hasèva redde bèth temps, e los blats èran goairebé madurs.

La mestressa deu castèth espiava lo cèu.

— Anem, vailets, ça digoc era. Anem, bordilèrs. Viste, viste. Segatz lo blat. Sarratz las garbas. Viste, viste. La granissa e l’auratge s’avançan.

— N’i pensatz pas, Madama. Lo temps es redde bèth, e lo blat serà pas segader que dens oeit jorns.

— Hasètz çò que vos comandi.

Los vailets e los bordilèrs aubeïscon. Trabalhàvan enqüèra qüan lo mèstre tornèc de la hera.

— Hemna, que hèn aqueths òmes ?

— Men, que hèn çò que jo los èi comandat.

— Hemna, lo blat segat n’es pas enqüèra madur. Cau que sias hòla !

Astalèu, la hemna partiscoc. Lo medish ser, la granissa e la periglèra arroïnèn tot lo país.

Pr’aquò, la hada tornava au castèth cada maitin, a punta d’auba. Entrava deguens la cramba de sos sèt mainatges, e los pintoava, en plorar, dambe un polit pinto d’áur.

— Praubes mainatges, digatz pas jamés a vòste pair que, cada maitin, a punta d’auba, vengui dens la vòsta cramba, vos pintoar dambe un polit pinto d’áur. Autrament, arriberé un gran malurr.

— Mair, l’ac diram pas.

Mès lo pair s’estonava de véser sos dròlles totjorn tan plan pintoats. Los disèva cada maitin :

— Petits, qui vos teng tan plan pintoats ?

— Pair, aquò es la nòsta goja.

Mès lo pair se mauhisava. Un ser, hascoc en semblant de se n’anar au Iheit, e s’estugèc dens la cramba deus sèt mainatges. A punta d’auba, la sua mair entrèc entà los pintoar, en plorar, dambe un polit pinto d’áur.

Alavetz, l’òme i podoc pas mès ténguer.

— Ma prauba hemna, çai, çai.

Mès la Hada partiscoc coma un lambret. E ni son òme, ni los sèt mainatges, la tornèn pas jamés véser, jamés.

E tric tric,

Mon conte es finit.

E tric trac,

Mon conte es acabat.

II.
LAS TRES POMAS D’IRANGE

Jo sabi un conte.

I avèva, un còp, un rei e ua reina qu’avèvan ua hilha, bèra coma lo jorn, e onèsta coma ua santa. A dètz-e-oeit ans, aquera dròlla caijoc malausa, tan malausa, que lo rei mandèc lo mès sabent de tots los medecins de Montpelhièr.

— Medecin, aquí mila loïs d’áur. N’auràs lo doble, qüan la mia hilha sia goarida.

— Rei, la vòsta hilha goarirà. Mès son remèdi n’es pas ací. Es en país estrange, loenh, plan loenh, au país de las pomas d’irange. En aqueth país, i a un bèth casau, que vei pas jamés ni nèu ni tòrr. Dens aqueth bèth casau i a un pomèr d’irange, tot blanc de flors, on sèt-cents rossinholets sauvatges càntan, noeit e jorn. Sus aqueth pomèr d’irange, i a nau pomas rossas coma l’áur. Rei, mandatz un joen gojat a n’amas- sar, e que ne pòrte tres. Qüan la vòsta hilha auja minjat la prumèra, se leverà de son lheit. Qüan la vòsta hilha auja minjat la segonda, serà mès bèra e mès goalharda que jamés. Qüan la vòsta hilha auja minjat la tresau, dirà : « N’aurèi ni patz ni repaus, que no(n) sia maridada au gojat que m’a portat las tres pomas d’irange ».

Alavetz, lo rei comandèc de tamborinar tres còps per jorn capvath tot lo país :

— Ran plan plan, ran plan plan, ran plan plan. La hilha deu rei es plan malausa. Entà la hèr goarir, cau que minge tres pomas d’irange. Mès las tres pomas d’irange son en país estrange. Au gojat que l’ac pòrte, lo rei promet la sua hilha en maridatge.

En aqueth temps, vivèvan, dens son ostalet, ua prauba veusa e sos tres gojats. Los dus ainats èran pigres, pintaires e jogadors. Enfin, valèvan pas la còrda entà’us penjar. Mès lo darrèr hasèva servici a tots. Èra savi, valent, avisat, fòrt e hardit coma pas un.

— Mair, ça digoc l’ainat, avètz entenut çò que lo tamborinaire a cridat. Balhatz-me un panèr. Partissi entau país de las pomas d’irange. Qüan torne, esposerèi la hilha deu rei.

L’ainat partiscoc. Pendent sèt setmanas, caminèc de l’auba a miejanoeit. Enfin, arribèc au país de las pomas d’irange. En aqueth país, i a un bèth casau, on hè pas jamés ni nèu ni tòrr. Dens aqueth bèth casau, i a un pomèr d’irange tot blanc de flors, on sèt-cents rossinholets sauvatges càntan, on sèt-cents rossinholets sauvatges càntan noeit e jorn. Sus aqueth pomèr d’irange, i avèva nau pomas rossas coma l’áur.

L’ainat s’amassèc tres pomas d’irange, rossas coma l’áur, se las botèc dens lo panèr, e tornèc partir. Sus la fin de son viatge, se repausèc devath un gran aubre, au pè d’ua hont clara. Au bòrd de la hont clara èra setuda ua hemna, negra coma lo tapion, e vielha coma un camin.

— Men, qué pòrtas dens lo panèr ?

— Vielha, pòrti tres grapauds.

— Tres grapauds, ò(c)-bé.

Davant sorelh cochat, l’ainat arribava au castèth deu rei.

— Rei, aquí las tres pomas d’irange. Ara, balhatz-me la vòsta hilha en maridatge.

Viste, lo rei aubriscoc lo panèr.

— Insolent, son tres grapauds. Borrèu, preng-te aqueth arré-que-valha, e vèi lo penjar.

Lo borrèu aubeïscoc.

Lo lendoman, lo capdèth digoc a sa mair :

— Mair, sabètz çò que lo tamborinaire a cridat per la vila. Balhatz-me un panèr. Partissi entau país de las pomas d’irange. Qüan torne, esposerèi la hilha deu rei.

Lo capdèth partiscoc. Pendent sèt setmanas, caminèc de l’auba a miejanoeit. Enfin, arribèc au país de las pomas d’irange. En aqueth país, i a un bèth casau, on hè pas jamés nèu ni tòrr. Dens aqueth casau i a un pomèr d’irange tot blanc de flors, on sèt-cents rossinholets sauvatges càntan, on sèt-cents rossinholets sauvatges càntan noeit e jorn. Sus aqueth pomèr d’irange, i avèva siès pomas rossas coma l’áur.

Lo capdèth s’amassèc tres pomas d’irange, rossas coma l’áur, se las botèc dens lo panèr, e tornèc partir. Sus la fin de son viatge, se repausèc devath un gran aubre, près d’ua hont clara. Au bòrd de la hont clara èra setuda ua hemna, negra coma lo tapion, e vielha coma un camin.

— Men, qué pòrtas dens lo panèr ?

— Tres sèrps.

— Tres sèrps, ò(c)-bé.

Davant sorelh cochat, lo capdèth arribava au castèth deu rei.

— Rei, aquí las tres pomas d’irange. Ara, balhatz-me la vòsta hilha en maridatge.

Viste, lo rei aubriscoc lo panèr.

— Insolent, son tres sèrps. Borrèu, preng-te aqueth arré-que-valha, e vèi lo penjar.

Lo borrèu aubeïscoc.

Lo lendoman, lo mès joen deus tres gojats digoc a sa mair :

— Mair, sabètz çò que lo tamborinaire a cridat per la vila. Balhatz-me un panèr. Partissi entau país de las pomas d’irange. Qüan torne, auratz un pauc d’argent.

Lo mès joen deus tres dròlles partiscoc. Pendent sèt setmanas, caminèc de l’auba a miejanoeit. Enfin, arribèc au país de las pomas d’irange. En aqueth país, i a un bèth casau, on hè pas jamés nèu ni tòrr. Dens aqueth casau i a un pomèr d’irange tot blanc de flors, on sèt-cents rossinholets sauvatges càntan, on sèt-cents rossinholets sauvatges càntan noeit e jom. Sus aqueth pomèr d’irange, i avèva tres pomas rossas coma l’áur.

Lo gojat s’amassèc las tres pomas rossas coma l’áur, se las botèc dens lo panèr, e tornèc partir. Sus la fin de son viatge, se repausèc devath un gran aubre, près d’ua hont clara. Au bòrd de la hont clara èra setuda ua hemna, negra coma lo tapion, e vielha coma un camin.

— Men, qué pòrtas dens lo panèr ?

— Brava hemna, pòrti tres pomas d’irange.

— Tres pomas d’irange, ò(c)-bé. Men, plea-me la dorna a la hont clara.

— Dambe plaser, brava hemna.

— Granmercés, men. Diga-me. Qué vòs hèr d’aqueras tres pomas d’irange ?

— Brava hemna, las vòi portar au rei, entà hèr goarir la sua hilha. Lo rei l’a promesa en maridatge au qui la hascosse aqueth present. Mès jo, soi tròp praube entà esposar la princessa. Belèu lo rei me balherà quauque argent entà ma vielha mair, que pòt pas mès trabalhar.

— Men, esposeràs la hilha deu rei. Mès n’ès pas enqüèra au cap de tas penas. Escota. Lo rei te comanderà prumèr de virar totas las moscas deu país. Tè, preng-te aqueste hoet. Arré que de l’enténer a petar, totas las moscas partiran a sèt lègas a la ronda, entà tornar pas jamés, jamés. Après, lo rei te comanderà de goardar, tota ua setmana, tres-cents lèbes dens la campanha, e de las tornar miar cada ser a l’estable, a sorelh cochat. N’auràs pas qu’a shiular. Autalèu, las tres-cents lèbes arriberan de tots costats, e te seguiran coma cans. Alavetz, lo rei te demanderà ua d’aqueras lèbes. Balha-l’ac, mès dambe condicion. Tè. Aquí un anèth d’áur. Diga au rei : « Causissètz-vos la lèbe. En pagament, demandi a passar aqueste anèth d’áur au dit de vòsta hilha ». Talèu passat, l’anèth d’áur harà còs dambe la carn, e sarrerà lo dit tan hòrt, tan hòrt, que la hilha deu rei criderà : « Pair, morissi, se me maridatz pas dambe lo gojat que m’a portat las tres pomas d’irange ».

— Brava hemna, seratz aubeïda.

Lo gojat saludèc la vielha hemna, e partiscoc. Davant sorelh cochat, arribava au castèth deu rei.

— Bonser, rei. Aquí las tres pomas d’irange. Viste, lo rei aubriscoc lo panèr.

— Grandmercés, men. Son plan las tres pomas d’irange.

Autalèu, la sua hilha mingèc la prumèra, e se levèc de son Iheit. Mingèc la segonda, e se levèc, mès bèra e mès goalharda que jamés. Mingèc la tresau, e digoc :

— N’aurèi ni patz ni repaus que non sia maridada dambe lo gojat que m’a portat las tres pomas d’irange.

Lo rei espièc lo gojat de travèrs.

— Gojat, esposeràs pas la mia hilha, que se viras totas las moscas deu país.

— Rei, seratz aubeït.

Lo gojat se prengoc lo hoet. Arré que de l’enténer a petar, las moscas partissèvan a sèt lègas a la ronda, entà tornar pas jamés, jamés. A sorelh cochat, ne demorava pas mès ua dens lo país.

— Rei, èi hèit çò que m’avèvatz comandat.

Lo rei espièc lo gojat de travèrs.

— Gojat, esposeràs pas la mia hilha, que se goardas, tota ua setmana, tres-cents lèbes dens la campanha, e se las tornas miar, cada ser, a l’estable, a sorelh cochat.

— Rei, seratz aubeït.

Lo gojat se prengoc lo shiulet d’argent, e se n’angoc goardar, tota ua setmana, tres-cents lèbes dens la campanha. Cada ser, a sorelh cochat, shiulava. Autalèu, las tres-cents lèbes arribàvan en córrer de tots costats, e lo seguissèvan coma canhòts dinc a l’estable.

— Rei, èi hèit çò que m’avèvatz comandat.

Lo rei espièc lo gojat de travèrs.

— Gojat, balha-me ua de tas lèbes.

— Rei, causissètz-vos la lèbe. En pagament, demandi a passar aqueste anèth d’áur au dit de la vòsta hilha.

— Gojat, hè çò que volhas.

Lo gojat passèc l’anèth d’áur au dit de la hilha deu rei. Talèu passat, l’anèth d’áur hascoc còs dambe la carn, e sarrèc lo dit tan hòrt, que la hilha deu rei cridèc :

— Pair, morissi, se me maridatz pas dambe lo gojat que m’a portat las tres pomas d’irange.

— Hilha, l’esposeràs doman.

Autalèu, l’anèth d’áur sarrèc pas mès, e la hilha deu rei s’estèc tranquilla.

La nòça se hascoc lo lendoman, e los nòvis viscon plan longtemps urosis.

E tric tric,

Mon conte es finit.

E tric trac,

Mon conte es acabat.

III.
LA NOEIT DEUS QÜATE-TEMPS

Jo sabi un conte.

I avèva, un còp, ua damaisèla, negra coma lo tapion, e vielha, vielha coma un camin. Tant mès venguèva vielha, tant mès se cresèva joena e polida. Aquera damaisèla n’avèva pas qu’un vailet, que’n hasèvan Bortomiu. Tots dus vivèvan au miei deus bòsquis, dens un gran castèth plen d’arratas-caudas e de cahussis. Pr’aquò, la vielha avèva a la cava sèt tonèths, plens de quadruples d’Espanha. Cada maitin, hasèva arrajar son aurau sorelh levant.

Un maitin que trabalhava coma a l’acostumada, vengoc a passar un bèth senhor sus son shibau negre.

— Adishatz, damaisèla. Que hètz ací ?

— Bèth senhor, hèu secar ma legitima aus arrais deu sorelh levant.

— Damaisèla, la legitima es bèra. Mès la gojata n’es enqüèra mès. Me volètz per marit ?

— Bèth senhor, passa ton camin. Passa ton camin, e torna-me cercar dens la noeit deus Qüate-Temps.

...