isbn

Tous droits de traduction de reproduction

et d’adaptation réservés pour tous les pays.

Conception, mise en page et maquette : © Éric Chaplain

Pour la présente édition :

© edr/ÉDITIONS des régionalismes ™ — 2019/2020

EDR sarl : 48B, rue de Gâte-Grenier — 17160 cressé

ISBN 978.2.8240.0998.8 (papier)

ISBN 978.2.8240.5491.9 (numérique : pdf/epub)

Malgré le soin apporté à la correction de nos ouvrages, il peut arriver que nous laissions passer coquilles ou fautes — l’informatique, outil merveilleux, a parfois des ruses diaboliques... N’hésitez pas à nous en faire part : cela nous permettra d’améliorer les textes publiés lors de prochaines rééditions.

Mercejaments del traductor

Teni de mercejar :

Sèrgi Viaule e las Edicions dels Regionalismes per m’aver propausat e fisat aquesta escomesa,

Ma filha Auda-Lis Beziat per m’aver sostat dins los passatges pus rascanhuts del tèxt original,

Bernat Vernhièras per la relectura pacientosa e la correccion menimosa d’aqueste libre.

AUTOR

ROBÈRT-LOÍS STEVENSON
REVIRADA EN OCCITAN DE PÈIRE BEZIAT

TÍTOL

Viatge
amb un ase
per Cevenas

Frontispici de Walter Crane (1885-1915)

DEDICACION

Mon brave Sidney Colvin,

Lo viatge que conta aqueste libròt foguèt plan agradiu e de bon profeit per ieu. A la debuta s’èra un pauc maladobat, mas aguèri bonastre a la fin. Que sèm totes de viatjaires dins çò que John Bunyan sona lo desèrt d’aquesta tèrra – e, tanben, totes de viatjaires amb un ase, e çò melhor que trapam sul camin es un amic qu’òm i pòt comptar dessús. Quin astre a, lo viatjaire que ne trapa fòrces ! Viatjam, efectivament, per los trobar. Son la tòca e la recompensa de tota una vida. Nos gardan d’èsser dignes de nosautres e quand sèm solets, sèm pus prèp de lo que nos manca.

Cada libre, dins son sens prigond, es una letra dobèrta als amics de lo que l’escriu. Eles sols comprenon çò qu’a volgut dire, e tròban, remosats dins los cantons, de messatges, de pròvas d’amor e d’expressions de gratitud son que per eles. Lo public es pas qu’un patron generós que paga los timbres postals. Pr’aquò, emai la letra siá adreiçada a tot lo monde, avèm pres l’abitud aimabla de l’adreiçar publicament a una sola persona. Un òme poiriá èsser fièr de qué, s’èra pas de sos amics ? Aital, mon brave Colvin, es un pauc urgolhosament que signi, ton afeccionat,

R. L. S.

Robèrt-Loís Stevenson.

VELAI

I a fòrça causas meravilhosas, e res non es mai meravilhós que l’òme... Captura per la rusa las bèstias que trepan los camps.

Sofòcles.

Qual desnosèt las bridas de l’ase salvatge ? (1)

Jòb.

L’ASE, LO BAGATGE E LO BAST

Dins una val plasenta de montanha, a un vintenat de quilomètres del Puèi de Velai, passèri pendent un mes, a pr’aquí, de polidas jornadas dins una vilòta sonada Lo Monestièr de Gaselha. Lo Monestièr es conegut per sa fabricacion de dentèlas, per son alcoolisme, per sa libertat d’expression e per sas garrolhas politicas sens-parièras. Dins aquesta vilòta de montanha, i a de monde que tenon pels quatre partits politics franceses – los Legitimistas, los Orleanistas, los Imperialistas e los Republicans. E totes s’asiran, s’aborrisson, se descridan e s’insolentan unes los autres. Levat per çò qu’a rapòrt amb los afars o quand se cèrcan brega per se far mentir un l’autre dins una tavèrna, botan tot de costat e mai las paraulas plan ensenhadas. Es una vertadièra Polonha (2) montanhòla. Al mitan d’aquesta Babilòn, me soi considerat coma un punt de recampament. Totes fasián son possible per èsser aimables e per ajudar l’estrangièr. Aquò veniá pas simplament de l’espitalitat naturala qu’an los montanhòls, nimai de la suspresa de me considerar coma qualqu’un qu’auriá causit de passar sa vida al Monestièr, alara qu’auriá pogut viure endacòm mai sus la tèrra immensa, non, veniá per bona part de çò qu’aviái enveja de far una escorreguda per Cevenas cap al sud. Dins aqueste ròdol, de viatjaires coma ieu, degun n’aviá pas encara ausit parlar. M’agachavan d’un maissant uèlh amb mesprètz, coma qualqu’un qu’auriá agut l’idèia d’anar dins la luna, mas tanben amb un interès plan respectuós coma qualqu’un que se preparariá a partir pel terrible pòl antartic. Totes èran prèstes per m’ajudar a me preparar. Quand èri al picar de la dalha de far un afar, aviái tota una molonada de simpatizaires que me sostava. Podiái pas far un pas sens que foguèsse anonciat per qualque còp a beure e celebrat per un sopar o un dejunar.

Ja anava èsser lo mes d’octobre qu’èri pas encara prèst a partir e a las nautors ont passava ma rota, i aviá pas a esperar cap d’estiu de sant Martin. M’èri mes dins l’idèia, emai se comptavi pas campar defòra, d’aver al mens a ma disposicion los mejans d’o far. S’òm vòl èsser tranquil, res alassa pas mai que d’aver besonh de se cercar un abric per la nuèit, e l’espitalitat d’una aubèrja de vilatge es pas totjorn una bona recomandacion pels caminaires a pè. Per un viatjaire solitari, una tenda, mai que tota causa, es un còpacap per la montar e per la tornar plegar, e puèi, quand caminatz, se remarca plan tròp dins lo bagatge. Una saca per dormir, d’un autre costat, es totjorn prèsta, qu’avètz pas qu’a vos i colar dedins. Servís a doas causas – la nuèit, servís coma lièch e la jornada coma valisa pels vestits –, e fa pas pensar, a totes los curioses qu’encontratz, qu’avètz l’idèia de campar. Es un punt fòrt important. Se lo campament es pas tengut secrèt, jamai òm se repausa pas. Venètz, sulcòp, un personatge public. Tanlèu sopat d’ora, lo brave païsan vos ven far la visita e vos cal dormir son que d’un uèlh e èsser levat abans jorn. Çò que fa que me decidiguèri per la saca per dormir. Aprèp mai d’una visita al Puèi e la crompa d’un brave paquet de vianda per ieu e per mos conselhièrs, dessenhèri la saca per dormir, la montèri e la menèri trionfalament a l’ostal.

L’enfant de mon invencion aviá un vintenat de mètres carrats, a pr’aquí, sens comptar los dos panèls en triangle que servirián coma coissinièra la nuèit e coma boca e fons de sac pendent la jornada. La soni « la saca », mas jamai foguèt pas una saca mai que per i donar un nom. Èra solament coma una mena de long tudèl o una granda salsissa, un saile verd impermeable endefòra amb de pèls de feda blavas endedins. Èra plan comòda per far valisa, e plan cauda e plan seca per far lièch. Fasiá una cambra luxosa per una sola persona, e se n’èra besonh podiá servir per doas. M’i podiái enfonilhar dedins fins al còl. Pel cap, me fisavi a una casqueta de forradura amb una capucha per m’i enfornar las aurelhas e una cordèla que passariái jol nas per poder alenar. En cas de pluèja fòrta, me propausavi de me fargar una pichona tenda amb mon saile impermeable, tres pèiras e una branca plegada.

Se comprendrà sulcòp que podiái pas carrejar tot aqueste bagatge formidable, solet, sus mas pauras espatlas d’èsser uman. Me demorava de causir una bèstia pel carreg. Ara, coma bèstia, un caval es coma una polida femna, capleugièr, crentós, delicat per çò qu’es de manjar e tròp minhard. A tròp de valor, es tròp reborsièr per demorar tot sol e un camin tòrt li fa pèrdre lo cap. Aital sètz encadenat a vòstra bèstia coma un galerian a son banc. Per far cort, es un aliat que vos’n cal totjorn ocupar, qu’i podètz pas comptar dessús, qu’ajusta trenta còps mai d’embestiaments a lo que vòl viatjar. Tot çò que me caliá èra quicòm de bon mercat, de pichon, d’ardit, d’un temperament un pauc nèci e pasible, e totas aquelas condicions puntavan cap a un ase.

Al Monestièr, demorava un vièlh e se passava lo dich que se fasiá secutar per la cacibralha, qu’èra un pauc bestion e conegut de totes coma lo papeta Adam. Lo papeta Adam aviá un carreton e per lo tirar, aviá una sauma magrinèla, pas pus gròssa qu’un can, mirgapeluda, amb d’uèlhs bonasses e una maissa resolguda. Dins la portadura d’aquesta pandòra, i aviá quicòm de sonhat e de nòble, una elegància puritana, que me truquèt l’èime sulcòp. Nos encontrèrem pel primièr còp sul fieral del Monestièr. Per fin de provar son bon caractèr, totes los enfants, cadun a son torn, l’escambarlèron e totes, cadun a son torn, foguèron escampats en l’aire en fasent la caribomba, fins a çò que demest lo mainatjum la fisança comencèsse de far sofracha e l’espròva s’acabèt per manca de candidats. Èri ja sostengut per una delegacion de mos amics, mas coma s’aquò èra pas pro, totes los crompaires e totes los vendeires se sarrèron e m’ajudèron per far la pacha. Alara, amb la sauma e lo papeta Adam, foguèri lo centre d’un sarrabastal que durèt, pauc o pro, una mièja orada. Fin finala, la sauma passèt a mon servici a rason de seissanta francs e un veirat d’aigardent. Ja que lo bagatge m’aviá costat ochanta francs e dos veirats de cervesa, Modestina, coma la bategèri sens esperar mai, foguèt, tot plan comptat e rebatut, l’article melhor mercat que crompèri. Efectivament, la sauma foguèt çò que deviá èsser, son qu’un bocin de matalàs o ben un quadre de lièch automatic montat sus quatre pès.

Amb lo papeta Adam, nos encontrèrem pel darrièr còp dins la sala de bilhard a l’ora embelinaira quand punteja l’alba e li meissèri son aigardent. Se declarèt bravament esmogut per la separacion, e afortiguèt d’aver sovent crompat de pan blanc per la sauma alara que per el s’èra contentat de pan negre. Mas aquò, çò dison las sorgas seguras, deviá èsser son qu’una volada de son imaginacion. Dins lo vilatge, èra conegut per èsser brutal e per malmenar son ase. E pr’aquò, pòdi afortir que tombèt una lagrema e que quand davalèt sus sa gauta, la lagrema tirèt una rega neta.

Sul conselh d’un selièr enganaire del ròdol, me faguèri fargar un pichon bast amb de correjas per estacar mon bagatge, e, tot calculant, completèri mas atifargas e adobèri mon trocèl. Per çò qu’èra d’èsser armat e de las aisinas, prenguèri un revòlver, un pichon fornet d’alcoòl, una padena, una lantèrna, qualques candèlas a mièg sòu caduna, un cotèl plegadís e una flasca de cuèr. La carga principala se compausava de dos ensembles de vestits cauds de recambi – en mai de mon costume de viatjaire de velós campanhard, d’un mantèl de drap de pilòt e d’un gilet brocat – de qualques libres e de ma cobèrta de viatjaire de tren, que, tanben en fòrma de saca, me fasiá una espessor dobla de tet en cas qu’agèssi freg la nuèit. Las viandas que se podián gardar se compausavan de tabletas de chocolat e de bóstias de salsissa de Bolonha. Tot aquò, levat çò que portavi sus ieu, foguèt amolonat a l’aise dins mon sac de pèls de feda, e per còp d’astre, i cachèri mon abressac voide dedins, mai per comoditat del cargament qu’a la pensada que me poiriá servir pel viatge. Pels besonhs immediats, prenguèri una cuèissa de feda freja, una botelha de Beaujolais, una botelha voida pel lach, un batedor pels uòus e coma o fasiá lo papeta Adam, tota una carrada de pan negre e de pan blanc, per ieu e per la sauma, solament que dins la meuna idèia sa destinacion èra l’envèrsa.

Los Monestieròls de totes los matisses de vejaire politic, tombèron d’acòrdi per m’amenaçar de fòrça desavenis fadòrlas e de mòrt subta dins totas las fòrmas estranhas. Lo freg, los lops, los raubaires e subretot las burlas de la nuèit, tot aquò me foguèt contat, cada jorn, d’una faiçon fòrt polida. Çaquelà, dins totas aquelas prediccions, òm doblidava lo dangièr vertadièr que crebava los uèlhs. Coma crestian, foguèt de mon bagatge que mai sofriguèri sul camin. Abans de contar mos malastres, daissatz-me vos dire en dos mots la leiçon de mon experiéncia. Se lo bagatge es plan estacat a cada cap e que pendola sus tota sa longor, – pas doblat, jamai de la vida ! – de cada part del bast, lo viatjaire es parat. Benlèu que lo bast serà pas plan ajustat, que res non es perfièch dins nòstra vida que fa que passar. Se poiriá plan que limpèsse e manquèsse de capvirar, mas de cada costat de la rota, se trapa de pèiras e òm apren lèu l’estèc, amb una pèira plan ajustada, de corregir lo risc d’abocar.

Lo jorn que me caliá partir, m’èri levat un pauc aprèp cinc oras. A sièis oras, comencèri de cargar la sauma e dètz minutas pus tard, totes mos espèrs se retrobèron dins la posca. Lo bast, e mai per un momenton, volguèt pas téner sus l’esquina de Modestina. Lo remandèri a lo que me l’aviá fargat, e nos carpinhèrem tant que defòra la carrièra foguèt barrada per una molonada de badaires que fintavan e qu’escotavan. Dins un virat d’uèlh, lo bast cambièt de man. Benlèu que seriá pus imatjat de dire que lo nos getèrem als pòts un de l’autre, e de tota manièra èrem fòrt escalfats, pas tròp amics e preniam pas de gants per nos dire las causas.

Aguèri un bast ordinari pels ases – una barda, coma o sonavan, – qu’estava plan sus Modestina e un còp de mai la tornèri cargar amb mos apleches. La saca doblada, mon saile de pilòt (perque fasiá caud e qu’anavi caminar amb mon gilet sus l’esquina), una brava lesca de pan negre, la cuèissa de feda e las botelhas, tot foguèt estacat e cordat amb un sistèma elaborat de nosèls. Agachèri la resulta content de ieu coma un perdigal. Amb un brave cargament coma aqueste, tot repausava sus l’esquina de l’ase, amb pas res dejós per far balanç. Amb un bast tot nòu que jamai èra pas estat portat per una bèstia, e estacat aital amb de correjas totas nòvas, òm se podiá atendre a las véser se destibar sul camin. E mai un viatjaire fòrt negligent auriá vist la malparada que coava. Lo sistèma elaborat de nosèls, encara un còp, èra lo trabalh dels tròp nombroses ajudaires per èsser fach amb biais. Vertat es qu’avián forçat per tibar las còrdas, s’èran meses a tres a l’encòp, amb un pè sus las cuèissas de Modestina e avián sarrat las dents per tirar. Mas pus tard ai aprés qu’una sola persona senada, sens aver a forçar, pòt far quicòm de mai solide qu’una mièja dotzena de vailets afogats en susor. Mas èri nòu al sicut. E mai aprèp la malaventura del bast, res podiá pas destorbar mon assegurança e passèri la pòrta de l’estable coma un taur s’amena al masèl.

L’ASENIÈR NOVELARI

La campana del monastièr picava just nòu oras quand n’aguèri acabat amb aquestes primièrs embestiaments, e davalèri lo costal pel patus. Tant que demorèri en vista de las fenèstras, una vergonha secrèta e la páur de qualque desfacha ridicula me retenguèron de qualque manigança contra Modestina. S’enanava leugièrament sus sas quatre pichonas batetas d’un pas sòbri e elegant. Còp o autre, brandissiá las aurelhas e la coa, e semblava tan pichoneta jol paquetatge que redobtavi quicòm. Passèrem lo ga a l’aise. I aviá pas a se trompar, èra la docilitat facha sauma. E un còp sus l’autra riba, aquí ont la rota comença de pujar pels bòsques de pins, prenguèri lo baston impiu dins la man drecha e amb lo còr batent, ne frelhèri la sauma. Modestina enantiguèt lo pas, benlèu pendent tres encambadas, e puèi contunhèt coma de per abans son pas de menuguet. Una autra frelhada aguèt lo meteis efièch e aital amb la tresena. Soi fièr d’èsser Anglés e es anar contra ma consciéncia que de tustar sus una feme. M’arrestèri de tustar e l’espièri del cap als pès. Los genolhs de la paura bèstia tremolavan e aviá lo cortalen. Se vesiá plan que podiá pas montar pus aviat. Dieu me garde, pensèri, de brutalizar una creatura innocenta. Daissa-la anar a son pas e la seguiràs darrèr pacientosament.

Mon Dieu, quin pas ! I a pas de mots per lo descriure. Èra quicòm de mai lent que marchar, coma marchar es mai lent que córrer. A cada pas, me fasiá reténer lo pè un long moment en l’aire, qu’èra pas de creire. Dins cinc minutas, m’abenèt l’èime e me faguèt prusir totes los muscles de las cambas. E pr’aquò, me caliá téner sarrat contra la bèstia e mesurar mon pas exactament al seune. Se demoravi qualques mètres darrèr o se m’avançavi de qualques mètres davant, tot d’un còp, Modestina s’arrestava e començava de pàisser. L’idèia qu’aquò poguèsse durar d’aquí a Alès me bresèt gaireben lo còr. De totes los viatges qu’òm se podiá imaginar, aqueste prometiá d’èsser lo mai languivol. Ensagèri d’encantar mon èime tafurat amb de tabat, mas aviái la vision totjorn presenta de las longas, longas rotas, monta, davala e de las doas siloetas que se movián tot doçamentonet, un pè davant l’autre, un mètre per minuta, e, coma per las causas enfachilhadas dins una cachavièlha, jamai se sarravan pas de la tòca.

D’aquel temps, darrèr nosautres, arribèt un païsanàs de benlèu quaranta ans, de la mina trufaira e solombrosa, e vestit del mantèl verd del país. Nos rejonhèt e s’arrestèt per considerar nòstre anar pietadós.

— Vòstre ase, demandèt, es plan vièlh ?

Li respondèri qu’o pensavi pas.

— Alara, me figuri que venètz de luènh ?

Li respondèri que veniam tot bèl just de partir del Monestièr.

— E avançatz coma aquò ! s’escridèt.

Estirèt lo cap enrè e espetèt d’un rire que durèt un brave moment.

L’agachèri, un pauc coma se me fasiá afront, fins a çò qu’agèsse agut son sadol de rire. Alara me diguèt :

— Amb aquelas bèstias, vos cal pas aver la mendre pietat.

Copèt una gimbla pel bartàs e comencèt de sabar Modestina pel cuol en cridant. La pandòra levèt las aurelhas e partiguèt d’un bon pas que gardèt sens alentir e sens mostrar lo mendre simptòme de lagui tant que lo païsan demorèt a costat de nosautres. Quand la sauma aviá començat de pantugar e de tremolar, soi al regrèt de vos dire, qu’èra pas que comèdia.

Abans de nos quitar, mon Deus ex machina, me graciosèt d’un plan bon conselh, emai foguèsse inuman. Me parèt la gimbla e me declarèt qu’amb aquò, la sauma sentiriá mai la catimèla qu’amb mon baston. E finalament m’ensenhèt lo crit vertadièr e lo mot maçonic dels asenièrs : « Frot ! » Pendent tot aquel temps, m’espièt d’un aire risolièr d’o creire pas qu’aguèri pena de suportar. Se trufava de mon biais de menar mon ase tan plan coma se ieu m’èri trufat de son ortografa o de son mantèl verd. Mas èra pas ora d’o li dire.

Èri fièr de mon saber novèl e pensèri n’aver aprés lo biais a la perfeccion. E aquò rai, Modestina faguèt de meravilhas pel demai de l’aprèp-dinnada, e aguèri léser de fintar a mon entorn. Teniam dimenge. I aviá pas degun pels camps traversuts espandits al solelh, e quand passèrem per Sant Martin de Fugèras, la glèisa èra claufida e s’asondava davant lo portal. Defòra, lo monde èran de genolhons sus las grasas e lo cant del prèire m’arribava de l’escuresina del dedins. Sulcòp, aquò me remembrèt l’ostal. Que soi un compatriòta del dimenge, coma se diriá, e totas las practicas del dimenge, tan plan coma l’accent escocés, trucan en ieu de sentiments mesclats, agradius e contraris. I a son qu’un viatjaire, coma qualqu’un qu’arribariá d’una autra planeta, que se pòt regalar de la patz e de la beutat de la granda fèsta austèra. La vista del país quand se repausa es bon per l’èime. Dins aquel grand silenci pas costumièr, i a quicòm, melhor que la musica, que lo dispausa a de pensadas aimablas coma lo cascanholet d’un rivatèl o la calor del solelh.

Tot plen galòi, davalèri lo costal d’aquí a Godet que se tròba al cap d’una val de verdura, amb en fàcia, lo castèl Beufòrt quilhat sus un rocàs, e lo riu tan linde coma de cristal fa coma un estanh prigond entre los dos. D’amont d’aval, òm lo pòt ausir serpatejar al dessús dels ròcs, aqueste flume jovenòt e aimable que sembla un pauc bestion de sonar Léger. Godet es enrodat de totes los costats per las montanhas. De dralhas rocassudas, passadissas al melhor pels ases, jonhon lo vilatge al demai de França. Dins aqueste país verdejant, los òmes e las femnas bevon e juran, o espian cap amont los sucals cobèrts de nèu, l’ivèrn, dins del sulhet de lor ostal. Son tant isolats qu’òm se poiriá creire dins la cauna del Ciclòp d’Omèra. Mas es pas aital. Lo factor arriba a Godet amb sa sacada de letras. La joinessa ambiciosa de Godet es a mens d’una jornada a pè de la gara del camin de fèrre del Puèi. Aicí, dins l’aubèrja, podètz trapar un pertrach engravat del nebot de l’òste, Règis Senac, « professor d’escrime e campion de las doas Americas », una distincion que ganhèt aval, amb la soma de cinc cents dollards al Tammany Hall de New York, lo 10 d’abrial de 1876.

Davalèri lo dinnar a la lèsta, e lèu tornèri far tirar. Mas, pecaire ! coma montavi lo costal sens fin de l’autre costat, « frot ! » semblèt aver perdut sa vertut. Bramèri un « frot ! » coma un...