Même auteur, même éditeur

ISBN

Tous droits de traduction de reproduction
et d’adaptation réservés pour tous les pays.

Conception, mise en page et maquette : © Eric Chaplain

Pour la présente édition :
© edr/EDITIONS des régionalismes ™ — 2016/2020

Editions des Régionalismes : 48B, rue de Gâte-Grenier — 17160 cressé

ISBN 978.2.8240.0633.7 (papier)

ISBN 978.2.8240.5521.3 (numérique : pdf/epub)

Malgré le soin apporté à la correction de nos ouvrages, il peut arriver que nous laissions passer coquilles ou fautes — l’informatique, outil merveilleux, a parfois des ruses diaboliques... N’hésitez pas à nous en faire part : cela nous permettra d’améliorer les textes publiés lors de prochaines rééditions.

Transcripcion en grafia occitana :
Domenja Blanchard

Mercés a...

Jacme Taupiac que respond totjorn ambe paciéncia e eficacitat a mas questions.

Glaudi Barsòtti per sas precisions sus l’ortografia dels noms de luòcs e sus la grafia mistralenca.

AUTOR

Frederic Mistral

TÍTOL

Mon espelida
Memòrias
e racòntes

Claus graficas

Segon la convencion que s’aplica a totes los dialèctes occitans, avèm restablit :

— la finala atòna « ia » que se realiza en « i » dins la lenga de l’autor :

bèstia per bèsti, grúpia per grúpi, brutícia per brutíci

— lo « iá » plaçat en fin de mot que representa « ié » dins la lenga de l’autor :

fadariá per fadarié

— la diftonga « ai » que, quand es atòna, se realiza « ei » dins la lenga de l’autor :

aigo (tonica), aiguier per eiguié (atòna)

— las terminasons de la segonda persona del plural en « tz » que se realizan en « s » dins la lenga de l’autor : avètz per avès, veiretz per veirés, semblaviatz per semblavias, atal coma la finala dels noms en « tz » que la lenga de l’autor realiza en « s » : voetz per voes, patz per pas.

— las terminasons en « iá » que se realizan en « ie » o en « ié » dins la lenga de l’autor : aviá per avié, siáu per siéu, disián per disien, creiriáu per creiriéu.

— Avèm pas cambiat l’ortografia de las terminasons de las conjugasons que s’acaban en “on” [O] dins la grafia de l’autor, pr’amor que, en provençal, lo “o” pòst-tonic se pronóncia [O] : bandisson, durbiguèron

La presenta transcripcion es fargada a partir de l’edicion de C.P.M. de 1981 : Frederic Mistral — Moun espelido — Memòri e Raconte — Texte provençal-français — avec notes et variantes — 842 pages.

Y

I.
Au Mas dau Jutge

Lis Aupilhas — La cançon de Malhana — Mi gènts — Mèste Francés mon paire — Delaïda ma maire — Jan dau Pòrc — Mon grand Estève — Ma grand Nanon — La fiera de Bèucaire — Li flors de glaujas.

Autant luench que me rapèle, vese davans mis uelhs, au miegjorn, ailalin, una bancada de montanhas que, dau matin au vèspre, si morres, si calancs, si bauç e si valons, quora clars, quora encres, bluiejan en ondadas. Es la cadena dis Aupilhas, encenturada d’ouliviers come una rocareda grèca, un veritable mirador de glòria e de legèndas. Lo sauvador de Roma, Càius Màius (come nòsti païsans apèlan Caiús Mariús), encara populari dins tota l’encontrada, es au pè d’aqueu barri qu’esperèt li Barbares, darrier li parets de son camp. E si trofèus victoriaus, a Sant-Romieg sus lis Anticas, i’a dos mila ans que ié rossejan. Es au pendís d’aquela còsta que rescontratz li tròç dau grand oide roman que menava, a çò que còntan, lis aigas de Vauclusa dins lis Arenas d’Arle : conduch que li gènts noman Oide di Sarrasins, pèr çò que li Morachos prenguèron Arle pèr aquí. Es sus li bauç d’aqueli còlas que li princes Bauçencs avián son castelàs. Es dins li redolèncias d’aqueli valonadas, i Bauç, a Romanin e a Ròcamartina, que tenián Cort d’Amor li bèli castelanas dau tèmps di Trobadors. Es a Montmajor que dòrmon, sota li bards di clastras, nòsti rèis arlatans. Es dins aqueli baumas dau Valon d’Infèrn, de Còrda, que nòsti Fadas trèvan. Es sota aqueli roïnas, ò romanas ò baucencas, que jais la Cabra d’Òr.

Mon vilatge, Malhana, en avans dis Aupilhas, tèn lo mitan dau plan, una larga planura qu’en memòria, bessai, dau cònse Càius Màius, noman encara lo Caieu. « Quand luchave — me disiá lo Pichòt Malhanenc, un vièlh luchaire de l’endrech — ieu ai pron vanegat, au Lengadòc come en Provènça... Mai, jamai, ditz, ai vist una plana tant clòta come aquest terrador. Se, despuèi la Durènça jusqu’a la mar, alin, se tirava una rega d’araire encandelada, una enregada de vint lègas, l’aiga, tota soleta, i’anariá au nivèu pendènt ».

Emai nòsti vesins nos tractan de manja-granolhas, li Malhanencs, fau dire, son totjorn estats d’avís que i’a ges de país plus polit que lo sieu sota la capa dau solèu. E tanbèn, una fes que m’avián demandat quauqui coblets pèr cantadissa, vaicí li vers que i’aviáu fach :

Malhana es bèu, Malhana agrada,

E se fai bèu totjorn que mai ;

Malhana s’oublida jamai,

Car es l’onor de l’encontrada

E tèn son nom dau mes de Mai.

Fugue a París e fugue a Roma,

Pauri conscrits, rèn vos fai gaug ;

Trovatz Malhana sènsa egau

I’amariatz mai manjar ’na poma

Que dins París un perdigau.

Nòsta patria n’a pèr barris

Que li grands lèias de ciprès

Que Dieu pèr ela a fachas exprès ;

E quand s’enaura un vènt contrari,

Tant solament branda lo brèç.

Tot lo dimenche se calinha ;

Puèi au travalh, sènsa calar,

Se l’endeman se fau giblar,

Bevèm lo vin de nòsti vinhas,

Manjam lo pan de nòsti blads.

La bastidassa onte nasquère, en fàcia dis Aupilhas, tocant lo Claus-Cremat, se ié disiá lo Mas dau Jutge : un tenement de quatre cobles, emé son promier carretier, si ràfics, son totòbra, son pastre, sa servènta qu’apelaviam la tanta, e mai ò mens de mesadiers, de jornadiers ò jornadieras, que venián ajudar pèr li manhans, pèr li sauclatges, la sèga, li meissons, lis ièras, li vendèmias, enfin pèr li semenças ò bèn lis oulivadas.

Mi gènts, de mainatgiers, èran d’aqueli familhas que vivon sus lo sieu, au travalh de la terra, d’una generacion a l’autra. Li mainatgiers, au país d’Arle, fòrman una classa a part : sòrta d’aristocracia que fai la transicion entre païsans e borgés, e que, come tota autra, a son orguelh de casta. Car se lo païsan, abitant dau vilatge, factura de si braç, emé l’aissada ò lo luchet, si pichòts cantons de terra, lo mainatgier, mai a la granda, dins li mas de Camarga, de Crau ò d’autra part, eu travalha de drech, en cantant sa cançon, una man a l’esteva. Es bèn çò que diguère, dins aquesti cobletons, i nòças d’un mieu nebot :

Avèm tengut l’araire

Pron onorablament

E conquist lo terraire

Em’ aquel enstrument.

Avèm fach de saisseta

Pèr lo pan calendau

E de tela rosseta

Pèr provesir l’ostau.

Tot camin vai a Roma :

Laissetz donc pas lo mas,

E manjaretz de pomas,

D’abòrd que lis amatz.

Se, pardinche, voliam auçar nòsti fenèstras come tant d’autres fan, podriam, sènsa tròp de cresènça, avançar que la gènt mistralenca davala di Mistrals doufinencs, devenguts pèr mariatge senhors de Mondragon e puèi de Romanin. Lo famós Pendentin que mòstran a Valènça non es que lo tombèu d’aqueli Mistrals d’aquí. E a Sant Romieg, nis de ma familha (car mon paire n’en sortiá), se pòu vèire encar l’ostau di Mistrals de Romanin, coneigut sota lo nom de palais de la Rèina Jana.

Son blason, di Mistrals nòbles a tres fuelhas de treule em’ aquesta devisa bravament ufanosa : « Tout ou rien ». Pèr aqueli, e n’en siam, que cercan l’astre di personas dins la fatalitat di noms patronimics ò lo mistèri di rescòntres, es curiós de vèire la Cort d’Amor de Romanin unida, dins lo passat, a la senhoriá di Mistrals, e lo nom de Mistrau, designant l’aura maïstrala de la terra de Provènça, e aqueli tres teules marcant la destinada de ma familha terrassana.

« Le trèfle, ditz Peladan, qui, lorsqu’ il a quatre feuilles, devient talismanique, exprime symboliquement l’idée de verbe autochtone, de développement sur place, de lente croissance en un lieu toujours le même. Le nombre 3 signifie la maison (père, mère, fils), au sens divinatoire. Trois trèfles signifient donc trois harmonies familiales succédentes ou neuf, qui est le nombre du sage à l’écart. La devise Tout ou rien rimerait aisément à ces fleurs sédentaires et qui ne se transplantent pas : devise, comme emblème, de terrien endurci ».

Apondem que lo treule se rescòntra pereu dins lo blason d’Irlanda e que lis Irlandés l’apèlan « flor de sant Patrice », representant pèr eli la santa Ternitat.

Mon paire, devengut veuse de sa promiera fema — que ié donèt dos enfants — aviá cinquanta cinc ans quand se remaridèt, e siáu lo crèis d’aqueu segond liech. Vaicí come aviá fach la coneissènça de ma maire.

Pèr sant Jan, una annada, mèste Francés Mistral èra au mieg de si blads, qu’una chorma de gavòts tombavan au volame. Un vòu de glenarèlas seguián li meissoniers, acampant lis espigòlas qu’escapavan au rastèu. E ’m’ aquò mon sénher paire remarquèt ’na bèla chata que restava darrier, come s’aviá vergonha de glenar come lis autras. S’avancèt d’ela e ié faguèt :

— Minhòta, de quau siás ? come te dison ?

La chata respondeguèt :

— Siáu d’Estève Polinet, lo Maire de Malhana. Me dison Delaïda.

— Come ! diguèt mon paire, la filha de Polinet, qu’es estat Maire de Malhana, vai glenar ?

— Mèstre, ela repliquèt, siam una gròssa familha, dos dròlles emé sièis chatas, e nòste paire, emai ague, es verai, pron de bèn au solèu, quand ié demandam d’argènt pèr un pauc nos pimpar, nos respònd : « Mi chatonas, se volètz de belòrias, ganhatz-n’en ! ». E vètz aquí perqué siáu venguda glenar.

Sièis mes après aqueu rescòntre que retrais l’antica scena de Rut emé Booz, lo valènt mainatgier demandèt Delaïda a mèste Polinet, e siáu nascut d’aqueu mariatge (8 dau mes de setèmbre de 1830).

Aquò d’aquí (mon espelida) s’estènt endevengut vers li tres oras de tantòst, la galharda jacuda mandèt sonar mon paire qu’èra d’aqueu moment, segond son abituda, au mitan de si terras. En corrènt, e dau pus luench que posquèt se faire entèndre :

— Mèstre ! cridèt lo mandador, venètz ! que la mestressa tot escàs s’es acochada.

— Quant n’a fach ? cridèt mon paire.

— N’a fach ’n bèu...

— Un dròlle ? que lo bòn Dieu lo fague grand e sage !

E sènsa mai, aguènt, come se rèn non èra, acabat son travalh, lo brave òme, plan-plan, revenguèt au mas. Non que fuguèsse mens tèndre pèr aquò, mai abarit e endoutrinat, come li Provençaus ancians, emé la tradicion romana, dins son gaubi teniá l’aparènta rudessa dau vièlh pater familias. Me bategèron Frederic, en memòria, pecaire, d’un paure pichòt dròlle que, dau tèmps que mon paire e ma maire se parlavan, i’aviá fach gentament si comessions d’amor e que, pauc tèmps après, èra mòrt d’un còp de solèu. Mai m’a totjorn dich, ma maire, qu’en estènt qu’ère nat pèr Nòsta-Dama de Setèmbre, aviá vougut m’apondre lo prenom de Nostradamus : una, pèr gramací a la Maire de Dieu ; l’autra, en remembrament de l’autor di Centurias, lo famós astrològ, natieu de Sant Romieg. Solament, aqueu nom mistic e mirific, que l’instint mairenau aviá tant bèn trovat, vouguèron pas, ni a la comuna ni en clastras, lo reconèisser.

Ma promiera sortida sus li braç de ma maire, que de son lach me norrissiá — quand, pèr anar a la messa, se levèt de jacinas — emai fugue esperduda dins lo trèu, la revese : ela, ma paura maire, dins la bèutat, la pompa de sa plena joinessa, presentant em’orguelh son « rèi » a sis amigas, e, ceremoniosas, lis amigas e parèntas benastrugant nòsta vesita en me porgènt, come se fai aicí dins lo bòn pòble, un parèu d’uòus, un tròç de pan, un grum de sau, una broqueta, e me disènt : « Minhòt, que siegues plen come un uòu, siegues bòn come lo pan, sage come la sau, drech come una broqueta ».

Atrovaràn, d’uni que i’a, qu’es un brison enfantolit de contar, come fau, aquelis enfantolitges. Mai, après tot, cadun es libre : e a ieu, m’es de bòn de revenir, pèr songe, dins mon promier mudatge, dins mon brèç d’amorier, dins mon carriòu barrutlejaire, car aquí ieu revieude lo bònur de ma maire dins si plus doç trefoliments.

Quand aguère sièis mes, me delieurèron de la faissa (que ma grand Nanonet aviá recomandat de me bèn tenir rejonch, pèr çò que, d’aqueu biais, lis enfants vènon pas ni chambairòts ni cambitòrts), quand aguère sièis mes, lo jorn de Sant Jousè, come es l’us en Provènça, me donèron li pès, e, trionfalament, ma maire m’aduguèt a la glèisa e, sus l’autar dau sant, en me tenènt pèr lis estaquetas, dau tèmps que ma mairina me cantava : « avène, avène », me faguèt faire mi promiers pas.

A Malhana, chasque dimenche, ié veniam pèr la messa. I’aviá pron mieja lèga, lo plus pauc, de camin : ma maire, tot de lòng, me bajolava sus son braç. Ò ! lo sen norriguier ! aqueu nis doç e mofle ! totjorn voliáu que me portèsse encara un pauc ! Mai una fes — aviáu cinc ans — a mitan camin dau vilatge, ma paura maire me pausèt en me disènt : « Ò ! peses tròp ! ara te pòde plus portar. »

Après la messa, emé ma maire, anaviam vèire mi dos grands, dins sa bèla cosina crotada en pèira blanca, onte, a l’acostumada, li borgés de l’endrech, mossur Devila, mossur Doumàs, mossur Ravós, lo Capdet Riviera, en se passejant sus li bards, entre l’aiguier e la chaminèia, venián parlar dau gouvernament. Mossur Doumàs, qu’èra estat jutge e que s’èra demés en 1830, amava, sus tota causa, de donar de consèus, come aquest, pèr eisèmple, que, toti li dimenches, emé sa gròssa voetz, repetava i femetas que tintorlavan si pichòts : « Is enfants, ié fau donar ni cotèu, ni clau, ni libre ; pèr çò qu’em’ un cotèu l’enfant pòu se copar, una clau, pòu la perdre, e un libre, l’estraçar. »

Mossur Doumàs veniá pas solet. Emé sa molher pomposa e si vonge ò doge enfants, emplissián lo salon, lo bèu salon di rèires, tot tapissat de tela pencha de Marsilha retrasènt d’aucelons e de paniers de flors. E aquí, pèr mostrar l’educacion de sa ninèia, non sènsa orguelh ié fasiá dire, vers a cha vers, mòt a cha mòt, un pauc a l’un, un pauc a l’autre, lo « Récit de Théramène » :

A peine nous sortions des portes de Trézène...

De Trégène... Il était sur son char... sur chon sar...

Ses gardes affligés... afflizés...

Imitaient son silence autour de lui rangés...

Lui ranzés.

Puèi a ma maire, ié disiá :

— E lo vòstre, Delaïda, i’aprenètz rèn pèr recitar ?

— Si, tot naïvament ma maire respondiá : saup la sorneta de Jan dau pòrc.

— An, diga Jan dau pòrc, minhòt, toti me cridavan.

E ’m’aquò ’n baissant la tèsta, crentós, barbotinave :

— Quau es mòrt ?

— Jan dau pòrc.

— Quau lo plora ?

— Lo rèi Moro.

— Quau lo ritz ?

— La perdritz.

— Quau lo canta ?

— La calandra.

— Quau ié vira a brand ?

— Lo cueu de la sartan.

— Quau n’en pòrta dòu ?

— Lo cueu dau pairòu.

Es em’aqueli còntes, sansònhas e fatorguetas, que nòsti gènts, d’aquela epòca, nos aprenián a parlar la bòna lenga provençala ; non pas que vuei, la cròia aguènt lo dessús dins la plus part di familhas, es emé lo sistèma dau brave mossur Doumàs que s’endoutrina lis enfants e que n’en fan de pichòts nècis, que son dins lo país taus que d’enfants trovats, sènsa atenènças ni racinas, car tot çò qu’es de tradicion, es de mòda au jorn d’uei de lo renonciar de fons.

Ara fau que parle un pauc, pecaire, dau vièlh Estève, mon aujòu mairenau. Èra, come mon paire, mainatgier sus lo sieu, d’un bòn ostau e d’un bòn sang : emé la diferència que, de vers li Mistrals, èran de travalhaires e d’esparnhaires e d’acampaires — come en tot lo país n’i’aviá pas si pariers, — e que, de vers ma maire, inchalhènts come tot e aguènt totjorn bèla ora pèr anar laborar, laissavan córrer l’aiga e manjavan son dequé. Mon grand Estève, pèr tot dire, èra (davans Dieu siegue !) un franc galabòntemps.

Emai aguèsse vuech enfants — entre li quaus sièis filhas, qu’a l’ora di repàs se fasián servir sa part e puèi, sus lo lindau, anavan manjar defòra emé sa sieta a la man — autanlèu i’aviá ’na vòta, zou ! emé li collègas s’enanava pèr tres jorns ; jogava, ribotava tant que duravan lis escuts, puèi, sople come un gant, quand lis dòs telas se tocavan, lo quatrèime jorn tornava, e alòr ma grand Nanon, une fema de Dieu, ié cridava :

— As pas vergonha, arroïnaostau que siás, de manjar come aquò lo bèn de tis enfants !

— Òu ! badau, respondiá, de qué vas t’inquietar ? nòsti pichòtas son polidas, se chabiràn sènsa argènt ; e, veiràs, Nanonet, n’i’aurà pas pèr li darriers.

E ’m’aquò flatonejant e paupejant la bòna fema, eu ié fasiá donar ipotècas, sus lo precari de sa dòta, is aracàs que ié prestavan au cinquanta ò au cènt pèr cènt. Çò que non l’empachava, quand venián, l’endeman, lo vèire a la vilhada, si cambaradas de jòc, de faire un brande em’eli davans la chaminèia en cantant toti ensèms :

Ò ! la polida vida que fan lis acabaires !

Aquò es de bravi gènts,

Quand n’an plus ges d’argènt.

Ò aquest rigaudon, onte s’espotissián dau rire :

Siam tres que n’avèm pas ’n sòu,

Que n’avèm pas ’n sòu,

Que n’avèm pas ’n sòu.

E lo compaire qu’es darnier,

Eu n’a pas ’n denier

Eu n’a pas ’n denier.

E quand ma paura grand se lanhava de vèire ansin partir, un a cha un, li ronhons, li farratges de son bèu patrimòni :

— Òu ! bestiassa, mon grand ié fasiá, de qué plores ? pèr quauqui tròç de terra ? ié plouviá come a la carriera... 

Ò bèn :

— Aquela sansoira ? Çò que rendiá, ma bèla, pagava pas li talhas.

Ò bèn :

— Aquela champina ? i’a lis aubres dau vesin que la secavan come un brusc.

E totjorn, d’aqueu biais, l’aviá galòia e lèsta. Memament que disiá, en parlant di dardanaires que fan córrer la bariòta :

— È ! pesqui, siam bèn urós que i’ague de gènts ansin ! autrament, come fariam, li degalhiers, lis acabaires, pèr atrovar de sòus, en un tèmps, come sabètz, que l’argènt es marchandisa !

Èra, d’aqueu tèmps, l’epòca onte Bèucaire emé sa fiera fasiá miranda sus lo Ròse. Aquí veniá de monde, pèr aiga ò pèr terra, de toti li nacions, jusca de Turcs emai de Moros. Tot çò que sòrt di mans de l’òme, tota merça de causas que fau pèr lo norrir, pèr lo vestir, pèr lo lotjar, pèr l’amusar, pèr l’embullar, despuèi li pèiras de molin, li redondas de tela, li ròls de drapariá, jusqu’is anèus de vèire em’ un garri dessús, aquí lo trovaviatz, a bèl èime, a tavèus ò a fais, dins li grands magazins crotats, sota lis Arcs, au barcarés, ò dintre li cabanas innombrablas dau Prat. Èra, come diriam, em’un costat mai populari e tot barbelant de vida, èra, toti lis ans, au solèu de julhet, l’exposicion universala de l’endustria dau Miegjorn.

Mon grand Estève, pensatz bèn, mancava pas tala oucasion d’anar, quatre ò cinc jorns, faire tintèina dins Bèucaire. Donc, sota lo pretèxte d’anar crompar de pebre ò de giròfle ò de gengibre, pèr la provesion de l’ostau, eu partiá pèr la fiera emé, dins chasca pòchi, un mocador de fieu, car èra un tabacaire, e tres mocadors autres, en pèça, pas copats, qu’en guisa de talhòla s’environava a la centura. E ’m’aquò garlandejava, tot lo franc jorn de Dieu, autorn di braguetians, di charlatans, di comedians, subretot di boumians, quand se charpinan e pachejan pèr lo marcandejatge de quauque ase rastegue.

Polichinèla emé Roseta, èra pèr eu, aquò, de porquet emé de sàuvia ! i’èra totjorn plus nòu e ravit, ié badava, en risènt come un paure i talonadas e bastonadas que plouvián aquí de lònga sus lo proprietari e sus lo comessari. Bèn talament que li filons (e n’i’aviá, a Bèucaire, podètz vos imaginar !) ié tiravan, toti lis ans, plan-planet, après l’un l’autre, sènsa que se revirèsse, toti si mocadors ; e après quand n’aviá plus — lo sabiá pèr avança — desfasiá sa talhòla sènsa mai de chagrin e se n’en torcava lo nas.

Mai puèi quand tornava a Malhana, emé lo nas tot blu di mocadors en pèça qu’avián destenchurat :

— Anem, ié veniá ma grand, t’an mai raubat ti mocadors ?

— Quau te l’a dich ? fasiá mon grand.

— Pardi ! as ton nas tot blu : te siás mocat ’me ta talhòla...

— Ò ! n’ai pas de regrèt, respondiá lo pataràs, aqueu Polichinèla m’a fach rudament rire !

En brèu, quand si chatonas (e ma maire n’èra una) fuguèron maridadoiras, estènt qu’avián de biais e que non èran degalhadas, li calinhaires, maugrat tot, tanbèn venguèron au sambé. Solament, quand li paires ié venián a mon grand :

— Autrament, quant ié fasètz, come aquò, a vòsti filhas ?

— Quant ié fau ? respondiá tot roge mèste Estève, ò grana de viech d’ase ! Daumatge ! ié donarai, a ton dròlle, una bèla chata, tota abarida e provesida, emai encara i’apondrai de terras emai d’argènt ? Quau li vòu pas, mi filhas, que li laisse : Dieu merci, a la paniera de mèste Estève, i’a de pan.

Es-ti pas bèn verai que li sièis filhas de mon grand fuguèron toti pressas rèn que pèr si bèus uelhs, emai, caspi, que faguèron toti de bòns mariatges ? Filha polida, come dison, pòrta sa verquiera au frònt.

Mai vòle pas quitar la prima flor de mon enfança, sènsa vos n’en culir encara un boqueton.

Darrier lo Mas — lo Mas dau Jutge, qu’es onte ère nascut — i’aviá ’n valat, lòng dau camin, que menava son aiga a nòsta vièlha posa-raca. Aquela aiga èra pas fonsa, mai èra clara e risoleta, e, quand ère pichòt, podiáu pas m’empachar, subretot li jorns d’estieu, d’anar jogar lòng de sa riba.

Lo Valat de la Posa-raca ! fuguèt lo promier libre onte aprenguère, en m’amusant, un pauc d’istòria naturala.

Aquí i’aviá de peissonets, espinhabècs ò escarpetas, que passavan a flòtas e qu’assajave de pescar, em’ un saquet de canebàs qu’aviá servit pèr de clavèus e que penjave au bot d’una cana. I’aviá de damisèlas, verdas, bluias, negretas, que, pausadas sus li sanhas, agantave, d’aise, d’aise, emé mi pichòts dets, quand s’escapavan pas, lougieras e silenciosas, en fasènt trefolir li denteletas de sis alas ; i’aviá de cordoniers, qu’es de bestiòlas brunas emé lo vèntre blanc, que sautejan sus l’aiga e bolegan si pautas come un que tira lo linhòu. Puèi de granolhas, que sortián de la mossa una esquina verdala e chimarrada d’òr, e qu’entre m’aguer vist, zou ! cabussavan ; de gafolhs, qu’es d’espècias de lagramusas d’aiga, que boudrejavan dins la nita ; emé de gròs escaravats que barrutlavan dins li fons e que ié dison de manja-anguielas.

Apondètz a aquò tota una bordigalha de plantas palunencas, come aqueli fielosas borrudas e longarudas, qu’es la flor de la sanha ; come l’erba d’infèrn, qu’espandís, magnifica, sus la napa de l’aiga, si fulhassas redonas e son calice blanc ; come l’esparganèu, emé sa tosca de flors ròsas ; la palla corbadòna, que se regarda dins lo rieu ; lo nadon, qu’a de fuelhas menudas come de lentilhas ; e la lenga de buòu, que florís come un lustre ; emé lis uelhs de l’enfant Jèsus, qu’es lo « myosotis ».

Mai, de tot aquò, lo mai que me fasiá gaug a ieu èra la flor di glaujas. Es una granda planta que sòrt a bèli matas au ribairés dis aigas, emé de lòngui fuelhas en fòrma de cotèlas e de bèli flors jaunas requinquilhadas en l’èr come d’alabardas d’òr. Memament, es de crèire que la flordalís d’òr, armas de França e de Provènça, que lusissiá sus fons d’azur, n’èra que de flors de glaujas : flordalís vèn de flor d’irís, car es un irís la glauja, e l’azur dau blason represènta bèn l’aiga onte la glauja crèis.

Es totjorn qu’un jorn d’estieu, quauque tèmps après meisson, nòsti garbas se caucavan, e toti li gènts dau mas èran dins l’iera que travalhavan. Autorn dau cavalim e de la mulatalha, que trepavan, ardènts a l’entorn dau gardian, i’aviá benlèu vint òmes que, li braç estropats, de dos en dos, de quatre en quatre, en caminant au pas, viravan lis espigas ò levavan la palha emé de forcas de bòsc. Aqueu galant travalh se fasiá gaiament en dançant a pès descauç, au solèu, sus la pautrassa.

Au daut de l’ièra, portat pèr li tres cambas d’una cabra rustica, formada emé tres barras, i’aviá lo dralh penjat. Dòs ò tres femas ò filhas, emé de canestèus, gitavan dins l’arescle lo blad mesclat de poussa, e lo mèstre (mon paire), revòi e d’auta talha, brandava lo dralh au vènt, en fasènt emé biais venir la mondilha au ròde.

E quand lo vènt molava, ò que, pèr escotadas, de fes, bofava plus, mon paire, emé lo dralh estadís entre li mans, se revirava vers lo vènt ; e seriós, l’uelh dins l’espaci, come s’aviá parlat, ma fista, a un dieu amic, ié disiá :

— Anem, bofa, bofa, bofa, minhòt !

E ’m’aquò lo mistrau, oubeïssènt au patriarcha, zou ! alenava mai en emportant la poussa ; e lo bèu blad de Dieu tombava en raissas rossas sus lo molon redon qu’a vista d’uelh montava entre li cambas dau dralhaire.

Vengut lo vèspre, puèi, quand s’èra amolonat l’airòu emé la pala, que s’èra escobat l’iera emé d’escobas de sanguin, que lis òmes, poussós, anavan se lavar e tirar d’aiga pèr li bèstias, mon paire a grands cambadas passejava lo molon, e ié fasiá ’na crotz emé lo manche de la pala en disènt : « Dieu te crèisse ! »

Un bèu tantòst d’aquelis ieras — portave encara li raubetas : podiáu aver quatre ò cinc ans — après m’èstre pron vieutat, come fan lis enfants, sus la palha novèla, m’adraière donc, solet, vers lo Valat de la Posa-raca.

Desempuèi quauqui jorns li bèli flors de glauja se començavan d’espandir, e li mans me prusián d’anar cuelher quauqu’uns d’aqueli boquets d’òr.

E ’m’aquò vène au valat, plan-planet m’endavale a la riba de l’aiga, mande, mande la man pèr arrapar li flors... Mai come èran tròp luenchas, me corbe, m’esperlòngue, e pataflòu dedins : tombe dins l’aiga jusca au còu.

Quile. Ma maire cor, me davera de l’aiga, me dona sus lo cueu quauqui bacèus ; e, davans ela, trempe come un anedon, me fasènt filar vers lo mas :

— Que te ié vegue mai, marriàs, vers lo valat !

— Ieu anave culir de glaujas.

— Òc, bota, torna-ié cuelher ti glaujas emai ti glaujas... Lo sabes pas que i’a ’na serp esconduda dins lis erbas, una gròssa serp que pipa, que pipa lis aucèus e lis enfants, marriàs !

E ’m’aquò, me desabilhèt ; me quitèt mi sabatons, mi debassets, ma camiseta ; e, pèr faire secar ma raubeta banhada e mi pichòts soliers, me carguèt mis esclòps emé ma rauba dau dimenche, en me cridant :

— Au mens, vai plan de pas t’ensallir !

Zou ! me’n vau mai dins l’iera ; fau, sus la palha fresca, quauqui cambareletas ; vese un parpalhon blanc volastrejar dins una estobla ; ié corre après, ié corre après emé mon peu blondin flotant au ventolet fòra de mon calòt, e pan ! me vaquí mai vers lo Valat de la Posa-raca.

Ò ! mi bèli flors jaunas ! èran totjorn aquí, fièras, au mitan de l’aiga, que me fasián ligueta, ligueta tant e tant que me posquère plus tenir. Ieu descènde bèn d’aise, bèn d’aise sus la riba ; mete mis dos petons bèn ras, bèn ras de l’aiga ; mande la man, m’alòngue, m’estire tant que pòde... E pataflòu ! me plante jusca au cueu dins la lima.

Ai ! ai ! ai ! a mon entorn, dau tèmps que regardave gorgolhar li bofigas, e qu’a travès di sanhas me semblava entrevèire venir lo serpatàs : 

— Mestressa ! corrètz lèu, entendiáu cridar dins l’iera, crese que lo pichòt s’es mai tombat dedins !

Ma maire cor, m’aganta, me derraba tot negre de la bouldra pudènta, e, la promiera causa, estropant ma raubeta, pim ! pam ! una foitada de bacèus sus lo cueu.

— I’anaràs mai, testard, i glaujas ? i’anaràs mai pèr te negar ?... una rauba tota nòva, que la vaquí perida ! destruci, mostrilhon, que me faràs morir en transis !

E bouldrós e plorós, donc m’envenguère mai au mas, la tèsta sota. E me tornèron desabilhar ; e me carguèron, aquest còp, ma rauba di fèstas... Ò ! la galanta rauba ! ieu l’ai encara dins lis uelhs, emé si raias de velot negre, ponchejada emé d’òr, sus un fons blavinèu. Basta, quand ieu aguère ma bèla rauba de velot :

— E ara, ié venguère a ma maire, que fau ?

Vai gardar li galinas, que vagan pas dins l’iera, me diguèt, e tèn-t’a l’ombra.

— Ié vau.

E, afeccionat, lande vers li polalhas que barrutlavan pèr l’estobla en becant lis espigas que lo rastèu aviá laissadas.

Tot en gardant, vaicí qu’una poleta capeluda — quand me parlatz di causas ! — se met a secutar, nom de nom ! una sautarèla, d’aqueli qu’an lis alas rojas e bluias, sabètz ? E toti dos, emé ieu après (que voliáu vèire la sautarèla), sauta que sautaràs a travès de la terra, talament qu’arriberiam au Valat de la Posa-raca.

Vaquí mai li flors d’òr que dins lo rieu se miralhavan e que revilhan mon enveja, mai una enveja apassionada, despestelada, demasiada, a me faire oublidar mis dòs bugadas dins lo valat !

— Ò ! mai, aquesta fes, diguère, vai, tombaràs pas !

E, davalant la riba, entortolhe a ma man un jonc que ié creissiá ; e, me penjant sus l’aiga bèn avisadament, assage mai d’aver, de l’autra man, li flors de glaujas...

Ai ! coquin ! lo jonc peta, e, vai te faire ténher ! au mitan dau valat cabusse de morre-bordons.

M’aubore come pòde, brame come un perdut, toti li gènts de l’iera corron :

— Es mai aqueu diablon que s’es tombat dins lo valat ! ta maire, aquesta fes, bojarron de bojarron, te vai fitrar ’na brava rosta !

È ! bèn non... dins la draia, la veguère venir, pecaire, tota en plors, e que disiá :

— Mon Dieu ! lo vòle pas picar, que benlèu auriá ’n aucidènt ! mai aqueu dròlle, santa Vierge ! es pas come lis autres. Fariá jamai que córrer pèr acampar de flors ; perd toti si jogalhas en anant dins li blads champeirar de boquets... A ! pas pron d’aquò : se vai gitar, tres fes, despuèi benlèu una ora, dins lo Valat de la Posa-raca... A ! tè, paura maire, tu, marfonde-te pèr l’aproprir ! quau n’i’en tendriá, de raubas ?... E, bèn urosa encara — mon Dieu, vos rènde gràcia ! — que se fugue pas negat !

E ansin, toti dos, ploraviam lòng dau valat. Puèi, un còp dins lo mas, m’aguènt quitat mon abilhatge, la santa fema m’eissuguèt, tot nus, emé son faudau ; e, de páur d’un esfrai, après, m’aguènt fach beure un culhieret de còntravermes, me cochèt dins ma brèça, onte, las dau plorum, au bot d’un pauc m’endormiguère.

E, devinatz çò que songère ! Parbieu, mi flors de glaujas... Dins un bèu corrènt d’aiga, que serpejava autorn dau mas, cande, linde, azurenc come li Sòrgas de Vauclusa, vesiáu de bèli matas de grandi glaujas verdas qu’espandissián en l’èr una manfada de flors d’òr.

De damisèlas d’aiga venián se ié pausar ’me sis aletas de seda bluia. E ieu nadave, nus, dins l’onda risoleta, e culhiáu a manadas, a jonchadas, a braçadas, li flordalis blondinas... E dau mai n’en culhiáu, dau mai n’en sorgissiá.

Tot en un còp entènde una voetz que me crida : « Frederic ! »

Me revilhe, e que vese, bèu Bòn Dieu ! una ponhada, una gròssa ponhada de glaujas color d’òr que rossejavan sus ma brèça.

Eu meme lo patriarcha, lo Mèstre, mon sénher paire, èra anat culir li flors que me fasián gaug ; e la Mestressa, ma maire bèla, lis aviá messas sus mon liech.

Y

II.
Mon paire

L’enfant de mas — La vida dau mainatge — Mon paire a la Revolucion — Lo Cachafuòc — Li racòntes de Calèndas — Lo capitani Perrin — Lo Maire de Malhana en 1793 — Lo jorn de l’an.

Mon enfança promiera se passèt donc au mas, en companha di boiers, di segaires e di pastres ; e quand au mas passava, de fes, quauque borgés, d’aqueli que s’afèctan a parlar que francés, ieu, tot fustibulat e meme umeliat de vèire que mi gènts devenián sus lo còp reverenciós pèr eu, come s’èra mai qu’eli :

— Come vai, demandave, qu’aquel òme d’aquí parla pas come nosautres ?

— Pèr çò qu’es un mossur, me respondián.

— È ! bèn, alòr, fasiáu d’un pichòt èr feron, ieu vòle pas èstre mossur.

Aviáu remarcat tanbèn que, quand aviam de vesitas, come aquela, pèr eisèmple, dau marqués de Barbentana (qu’eriam vesins de terras), mon paire, que d’ordinari, quand parlava de ma maire davans li servitors, l’apelava « la mestressa », aquí, en ceremoniá, la denomava « ma molher ». Lo bèu marqués e la marquesa — que se devinava sòrre dau generau Galifet — chasca fes que venián, m’adusián de perlinas e autri privadiás. Mai ieu, entre li vèire descèndre de veitura, come un souvatgèu qu’ère, m’anave tot d’un tèmps escondre a la feniera... e, paura Delaïda, crida que cridaràs :

— Frederic !

A ! pas mai... Dins lo fen, amatat que n’en disiáu pas una, esperave d’entèndre li ròdas dau carròça emportar lo marqués, e puèi ausiáu ma maire, avau davans lo mas :

— Mossur de Barbentana, madama de Barbentana, que venián pèr lo vèire, aqueu calèu, e se vai escondre !

E au luòc de dragèias, quand sortiáu, puèi, crentós, de mon amagador, zou ! aviáu ma foitada.

De quant amave mai anar ’me lo Papòtin, nòste mèstre-varlet, quand, darrier lo cotrier tirat pèr sis dòs muòlas, li mans au maneton, me cridava flaunhard :

— Pichòt ! vène lèu, vène ! que t’aprendrai a cotreiar.

E zou ! a pès descauç, en peus, abelugat, me vaquí dins la rega, trepejant, morrejant de lòng de la versana, pèr cuelher li coguieus ò li penitènts blus que la relha derrabava.

— Acampa de cacalausons, lo Papòtin me disiá.

E quand aviáu li cacalausons, de chasca man una ponhada :

— Ara, emé li cacalausons, tè, me fasiá, aganta li bots dau maneton.

E come creserèu, emé mi pichòts dets ieu preniáu li manipòls, eu emé si dets rufes, esquichant mi dos paumes plens de cacalausons que s’escrachavan dins ma carn :

— Ara, disiá lo ràfic en s’escacalassant, podràs dire, pichòt, qu’as manejat l’esteva !

Me n’en fasián, vètz, de la tota. Es ansin, en bastida, que se desniaisa lis enfants. De fes, en venènt de móuser, nòste pastre Roquet me cridava :

— Pichòt, vène t’amorrar au piau !

Lo piau es una aisina, de terralha ò de bòsc, onte se mos lo lach... A ! quand vesiáu lo mouseire, susarènt, estropat, sortir de la vanada en portant a la man la lachoira escumosa e comola de lach, landave, agromandit pèr lo chuchar tot caud. Mai pas puslèu, d’ageinolhons, ieu a la silha m’amorrave, flòu ! emé sa manassa Roquet me cabussava la tèsta jusca au còu ; e, barbotant, avugle, lo peu emé lo morre blancs de lach, regolant, espelofit, corriáu, come un cadèu, dins l’erba me vieutolar e m’eissugar, en jurant entre ieu que m’atrapariáu plus... d’aquí que m’atrapèsse mai.

Après, èra un dalhaire que me veniá :

— Pichòt, ai trovat ’n nis de picatalons : se me vòs faire corba-seta, ieu gardarai la maire, tu auràs li passerons...

Ò ! coquin ! ieu partiáu, afeccionat, dins l’andalhada :

— Ve, l’òme me fasiá, veses aquela bòrna au daut d’aqueu gròs sause ? es aquí que i’a lo nis... An ! corba-te.

E me corbave, la tèsta còntra l’aubre. E ’m’aquò, en semblant de m’escalar dessús, lo farsejaire, dins l’esquina, me bacelava dau talon.

Ansinta s’entrinèt, au mitan di galejatges de nòsti travalhadors — e n’ai pas de regrèt — mon educacion d’enfança.

Come èra gai, come èra san, aqueu mitan de rusticatge ! Chasca seson de l’an renovelava li travalhs. Lo labor, li semenças, la tondeson, la...